قالی بافی در دوران صفویان

پادشاهان سلسله ی صفویه علاقه وافری به هنر قالی بافی داشتند و بر همین اساس، برای اولین بار در تاریخ ایران، بافت قالی از خانه های کوچک به کارگاه های بزرگ راه یافت و رفته رفته، صادرات آن به کشورهای اروپایی به ویژه انگلیس، پرتغال و هلند آغاز شد.

دوران صفویان را می توان دوران اعتلا و شکوهمندی هنر ایران زمین دانست. به گونه ای که با قاطعیت می توان دوران صفویه را عصر زرین قالی بافی ایران برشمرد. اوج ترویج هنر قالی بافی در زمان پادشاهان صفوی به ویژه شاه اسماعیل در تبریز، شاه طهماسب در قزوین و شاه عباس در اصفهان بوده است. شاه اسماعیل تعداد زیادی از طراحان و نگارگران را از هرات به تبریز دعوت کرد و زیر نظر کمال الدین بهزاد (نگارگر مشهور ایرانی) قرار داد. هنرمندان در تبریز گرد آمدند و شاه اسماعیل کارگاه های قالی بافی بزرگی دایر کرد. شاه طهماسب فرزند شاه اسماعیل راه پدر را ادامه داد. او بسیار به هنر علاقمند بود. نقل است از زمان وی قالی ایرانی به عنوان تحفه بسیار نفیس، در روابط ایران با سایر کشورها نقش و جایگاه یافت. تعداد زیادی از مشهورترین و نفیس ترین قالی های تاریخ ایران از جمله قالی مشهور و تاریخی اردبیلی در زمان شاه تهماسب بافته شده اند. مکتب تبریز در هنر قالی بافی ایران، محصول دوران سلطنت این پادشاه هنردوست است. شاه عباس، دیگر پادشاه عصر صفوی، پایتخت خود را در سال ۱۰۰۶ ه.ق. اصفهان انتخاب نمود و با حمایت های خود از هنر قالی بافی، پایه گذار مکتب اصفهان شد. هنر قالی بافی در این مکتب به اوج خود رسید.

بافت فرش های بزرگ پارچه (فرش قواره بزرگ) ، به کارگیری مصالح جدید در بافت فرش همچون ابریشم و مفتول های زرین و سیمین و همچنین تحول بنیادی در نقش و نگار فرش ها، از جمله مهم ترین تحولات و تغییرات بزرگ در ژرفی بود که در دوران سلطنت شاه عباس صفوی در هنر قالی بافی ایران رخ داد. جهانگردان مشهور بسیاری مانند دلاواله (جهانگرد معروف ایتالیایی) و ژان شاردن (جهانگرد مشهور فرانسوی) از کارگاه های قالی بافی ایران در زمان شاه عباس صفوی بازدید کرده اند و بسیار مجذوب هنر و ظرافت فرش ایرانی شده اند. آنان از وجود کارگاه های قالی بافی متعدد در اصفهان،مشهد، تبریز، کرمان، کاشان، گیلان و … نوشته اند که با نظم بسیار بالا تحت نظارت به تولید فرش دستباف می پرداختند. برخی کارشناسان معتقدند، شاهان صفوی اولین بار در تاریخ، هنر فرش بافی را از ایل ها و طایفه های متحرک و روستاها و آبادی های کوچک به شهرهای بزرگ آوردند و تولید کارخانه ی فرش را بنا نهادند. هرچند از عوارض این تولید، سلطه نظام سرمایه سالاری شهری بر کارگاه های قالی بافی و در خدمت کارفرمایان درآمدن دست های هنرمند طراحان چیره دست و رنگرزان خوش ذوق و همچنین انگشتان ورزیده بافندگان متبحر بود. طرح ها و نقوش بسیار معروف سنتی فرش های ایرانی همچون فرش های گلدانی، درختی، باغی، شکارگاه، بندی و قابی، محرابی (سجاده فرش)، حیوان دار، اسلیمی، ترنجی و افشان محصول دوران صفویان است.
به جرات می توان گفت دوران صفویان اوج هنر قالی بافی ایران بوده است. از قالی های این دوره حدود ۱۵۰۰ قالی و قالیچه به جای مانده است که در حال حاضر بیشتر آنها در موزه ها و کلکسیون های دنیا نگهداری می شوند. در این دوره، به هنر قالی بافی به عنوان یک حرفه با اهمیت نگریسته شده و صادرات آن به کشورهای اروپایی آغاز می شود.

هنر قالی بافی در دوران صفویان

درسالهای پایانی سلسله صفویه تا ظهور فتنه افغان که به انقراض این سلسله منجر گردید توجه چندانی به هنر قالیبافی نمی‌شد. سلطان حسین صفوی آخرین پادشاه دوره صفویان در سال ۱۱۳۵ به دست افغان ها سرنگون شد، اما حکومت افغان ها بر ایران چندسالی دوام نیاورد. نادرشاه افشار با قتل عام افغان ها و در راس آنها اشرف افغان، در سال ۱۱۴۸ حکومت افشاریان را بنانهاد که تا سال ۱۱۶۱ دوام داشت. گرچه در دوران افشاریان به علت جنگ های متعدد، هنر فرش بافی همچون دوران صفویان رونق نداشت، با این حال، بافت فرش های نفیس همچنان در جای جای ایران ادامه داشت. از جمله اقداماتی که به نظر می رسد در دوران افشاریان انجام شده، اقدام نادرشاه افشار به احیای صنعت قالی بافی در خراسان بود که شهر مشهد را پایتخت خود قرار داده بود.

تاریخچه فرش دستباف در ایران پیش از اسلام

نام بردن از فرش دستباف در هر نقطه از جهان، بدون ذکر نام ایران، ارزشی نخواهد داشت. ایران یکی از خواستگاه ها و زادگاه های اصلی فرش دستباف بوده و در حال حاضر یکی از مهم ترین و موثرترین کشورهای جهان در بازار هنر صنعت فرش دستباف می باشد.
تعیین قدمت بافت فرش دستباف در ایران کار آسانی نیست. اما آن چه مورد توافق اکثر مورخان و پژوهشگران می باشد، وجود نشانه هایی ایرانی در فرش پازیریک است که قدمت فرش در ایران را حداقل به ۲۵۰۰ سال قبل می رساند. علاوه بر فرش پازیریک، آن چه قدمت بافت فرش در ایران باستان را قطعیت می بخشد، دو فرش دیگری است که در همان محل کشف فرش پازیریک به دست آمدند. در یکی از فرش های کشف شده که از چهار مربع تشکیل شده است، در هرمربع آن، تصویر دو زن روبه روی هم با آتشدانی در وسط و دونفر از خدمتکاران زن در پشت سر آنها دیده می شود. (دقیقا شبیه نقوش حک شده بر کتیبه های به جا مانده از ایران باستان) و در فرش دیگر، دو شیر قوی هیکل همانند شیرهای حکاکی شده در پیکر کنده های تخت جمشید نقش بسته است.

علاوه بر کشفیات پازیریک، نشانه های دیگری از قدمت باستانی فرش ایران، در مکتوبات تاریخ نویسان به چشم می خورد. تاریخ نویسان گزارش می کنند که اسکندر مقدونی پس از فتح ایران، در سال ۳۳۱ قبل از میلاد، هنگامی که به پاسارگاد رفت، تابوت کوروش بزرگ را با پوششی از یک فرش ظریف و نفیس یافت. علاوه بر آن، تاریح نویسان عهد باستان درباره فرش هایی که در آتش سوزی تخت جمشید طعمه آتش گردید، می نویسند: «ایرانیان خزاین تمام کشور را در این شهر (تخت جمشید) گردآورده بودند. از آن جمله قالی گران بهایی که فقط برای تجمل و شکوه و بساط عمارت سلطنتی در آن جا گسترده بودند، خارج از حساب بود».

 

پس از میلاد مسیح نیز نشانه هایی هرچند ضعیف، از هنر فرش بافی ایران به دست آمده است. تکه پاره های فرش مقبره لو-کان که در چین دیده شده است، متعلق به قرون دوم و سوم پس از میلاد است. بررسی ها نشان داده است که نوع پشم آن تنها می تواند متعلق به ناحیه قفقاز باشد که در آن دوران بخشی از ایران بوده است. همچنین به گواه تاریخ، هنگامی که در سال ۶۲۸ میلادی، هرقل، امپراتور بیزانس، کاخ خسرو دوم (خسرو پرویز) پادشاه ساسانی را تاراج کرد، در میان بسیاری پارچه های نفیس و بافت های دستی، قالی های گره باف (نرم) و فرش های سوزن دوزی شده به دست آورد. کنده کاری سنگی طاق بستان نیز که متعلق به دوران ساسانی است، نوعی قماش را با نقش تاکی پیچان نشان می دهد که بر بدنه زورقی آویخته است و در حال حاضر یکی از کارشناسان (آندره گدار فرانسوی) آن را نمونه ای از قالی گره باف پرزدار شناسایی کرده است.

فرش دستباف قبل از اسلام

نمونه دیگر از فرش پرزدار متعلق به دوران ساسانی (قرن ششم میلادی) در سال ۱۹۶۷ در شهر قومس (نزدیک دامغان) کشف شد. علاوه بر آن، در تاریخ ساسانیان به فرش دیگری به نام بهارستان اشاره شده است که بر اساس نوشته های تاریخ نویسان معتبر، حاشیه های آن جواهر نشان بوده است. این فرش کاخ تیسفون خسرو پرویز را مفروش می کرده است. تاریخ نویسان عقیده دارند، این فرش نفیس، دراثر حمله اعراب به ایران (موسوم به جنگ قادسیه) و شکست ایرانیان و پس از فتح مداین، توسط اعراب پاره و تاراج می شود و در نتیجه اثری از آن باقی نمی ماند.

بعد از ورود اسلام به ایران نیز همچنان نشانه هایی از هنر فرش بافی ایران زمین به وقور به چشم می خورد. صورت اموال و اثاث کاخ های هارون الرشید (وفات ۱۹۳ هجری) یکی از این موارد است. در کتاب آل بویه نقل از وجود هزاران تخته قالی و قالیچه در گنجینه خلیفه بوده که از آن شمار، فقط هزار قالی بافت دارابجرد (دارابگرد یا داراب فعلی ) بوده است.

بررسی های تاریخی نشان می دهد ورود اسلام به ایران، سبب از رونق افتادن هنر قالی بافی ایرانیان نشده است. اگرچه در اوایل تسلط مسلمانان بر ایران، به واسطه روحیه ساده زیستی که همواره دین مبین اسلام مبلغ آن است، نقش بستن نقوش و تصاویر انسان و جانداران بر فرش محدود می شود، لیکن قالی بافی به عنوان یک هنر محبوب در بین حکام و سلاطین مسلمان محسوب می شده است. حتی بسیاری از پادشاهان ایران اسلامی در قرون گذشته به حمایت از هنر قالیبافی پرداخته، به ترویج آن در سایر ممالکی که از فتوحات آن ها بود، کمک نموده اند. فرش پاره های فسطاط (قاهره قدیم) که تعدادی به دوره عباسی (قرون دوم و سوم ه.ق. ) و تعدادی به دوره فاطمی (قرون پنجم یا ششم ه.ق ) منتسب هستند و فرش های بافته شده در محدوده امپراتوری عثمانی (ترکیه کنونی) در قرون پانزدهم و شانزدهم میلادی که در طرح و نقش بسیار متاثر از قالی های کاشان و تبریز است، می توانند حکایت از ترویج هنر قالی بافی ایرانی در سایر ممالک اسلامی داشته باشند.

انواع فرش ایرانی

فرش ایرانى از جهات زیادى به نوع های متفاوتی تقسیم مى‌شود. تنوع در اندازه، در بافت،در طرح و نقش، در کیفیت و … موجب تقسیمات متعدد در این زمینه مى‌شود. و هر یک از این نوع‌ها، نام خاص خود را کسب کرده است.

جنس

فرش ایرانى از نظر جنس شامل فرش پشمی، فرش ابریشمی، فرش کرکی، فرش تمام پشم، فرش تمام ابریشم، فرش زربفت، فرش چله ابریشم، فرش چله ‌پشم، فرش کف ابریشم، فرش گل ابریشم و فرش سوف مى‌باشد.

رنگ

فرش‌ها یا خودرنگ هستند یا رنگ شده. در فرش خودرنگ، الیاف آن رنگ نشده است؛ اما در فرش رنگ‌شده از خامه‌هاى رنگین استفاده مى‌شود. منشأ رنگ ممکن است گیاهی، حیوانی، معدنى یا شیمیایى باشد.

اندازه

فرش ایرانى از نظر اندازه نام‌هاى متفاوتى دارد که عبارتند از: قالی، کناره، قالیچه، سجاده‌ای، خرسک، رومبلی، پشتی، پادرى و … .

نقش

انواع فرش از نظر نقش شامل فرش با طرح سنتی، فرش با طرح مدرن، فرش با طرح دستی، فرش با طرح کامپیوتری، فرش با طرح ذهنی، فرش با طرح ابتکاری، فرش با طرح اقتباسی، فرش با طرح کم کار و فرش با طرح پرکار مى‌باشد.

به چه نکاتی در خرید فرش دقت کنیم

انتخاب از روی سلیقه و آزادی عمل در انتخاب تصمیم خرید فرش را حتی‌المقدور در مواقعی که بازار ساکت‌تر است عملی کنید و با بازدید از چند تجارتخانه معتبر و ملاحظه امکانات و تسهیلاتی که برای شما فراهم می‌کنند فرش مورد نظر خود را از میان مجموعه فرش‌های آنان انتخاب کنید.

به چه نکاتی در خرید فرش دقت کنیم

نظرات مشورتی فروشندگان خبره فرش را قبول کنید ولی هیچگاه به طور مطلق تسلیم سلیقه و نظر آنها نشوید. فرشی را انتخاب کنید که مناسب با احتیاج شما و مطابق با بودجه شما و باب سلیقه شما باشد. در موقع خرید بدون روی دربایستی و ملاحظه‌کاری از فروشنده بخواهید تا تمام فرش‌هایی که در فرم و اندازه دلخواه شما است نشان بدهد و یا اصطلاحاً ورق بزند تا از میان آنها بتوانید چند تخته فرش را که بیشتر به سلیقه و نظر شما نزدیک است انتخاب کنید. سعی کنید از مؤسساتی فرش خریداری کنید که آزادی عمل و نیز امتحان فرش‌های انتخاب شده را برای شما بدون هیچگونه الزام خریداری فراهم کند و فرش‌های مطلوب شما را به منزل بیاورند.

● بررسی فرش از لحاظ طرح و اندازه

برای خرید فرش به اندازه‌های آن نیز باید توجه کرد. از چند سانتی‌متر اختلاف در ابعاد فرش در قسمت‌های بالا و پایین که اصولاً از مشخصات فرش دستباف می‌باشد می‌توان چشم‌پوشی کرد ولی بیشتر از این حدود بالاخص در قالیچه‌های کوچک عیب فرش به شمار می‌رود. با تا کردن فرش از قسمت میان و روی هم قرار دادن این دو قسمت می‌توان تقارن طرح را نسبت به محورهایی که از مرکز فرش می‌گذرند تشخیص داد. این عمل را می‌توان به وسیله متر و یا خط کش مدرج نیز انجام داد و فاصله نقاط مختلف فرش را نسبت به یکدیگر سنجید. تقارن رنگ نیز در اشکال بافته شده در فرش را مورد توجه قرار دهید و همچنین دقت کنید که موتیف‌ها و اشکال طرح در متن فرش ناتمام گذارده نشده باشد و هر خط و شاخه‌ای شکل و امتداد طبیعی خود را داشته باشد و ناگهان در میان طرح قطع و ناپدید نشده باشد.

● مطالعه فرش در نور طبیعی و توجه به رنگ آن و اطمینان از ثبوت رنگ‌های آن

همچنین فرش را باید از زوایای مختلف و در نور طبیعی مورد مطالعه قرار داد. رنگ فرش در جهت خواب آن تیره‌تر از رنگ آن در جهت عکس خواب فرش به نظر می‌رسد در نتیجه خطوط طرح درجهت عکس خواب به نحو مشخص‌تری دیده می‌شود. همچنین باید رنگ فرش در تمام سطح آن یکنواخت باشد و مخصوصاً در فرش‌های کف ساده دو رنگی و اختلالات رنگ دیده نشود. لذا رنگ فرش به اندازه کافی غنی و کامل باشد و قسمت انتهایی پرز با رنگ سطح فرش اختلاف نداشته باشد چون این اختلاف نمودار آن است که فرش با رنگ‌های جوهری رنگ شده است. با مالیدن تکه پارچه مرطوب بر روی قسمت‌های رنگ‌دار مشکوک می‌توانید از ثبوت رنگ‌های فرش اطمینان حاصل کنید.

● بررسی کیفیت پرزهای فرش

فرش را از نظر کیفیت پرزهای آن نیز باید مورد بررسی قرار داد. پرز فرش باید با دوام، درخشان و انعطاف پذیر باشد فرش‌های با پرز نرم نسبت به فرش‌های با پرز ضخیم دوام کمتری دارند و همچنین تمایل بیشتری به جذب گرد و خاک داشته و مانند فرش‌های با پرز خشن نیز تمیز نمی‌شوند.

● مطالعه پشت فرش از لحاظ نحوه تراکم و کوبیدگی پودها و یکنواختی طرح

شاید مهمرین عاملی که در انتخاب فرش باید مورد توجه قرار گیرد بافت آن است. برای بررسی چگونگی بافت فرش بهتر است آن را از قسمت پشت مورد مطالعه قرار دهید چون در پشت فرش کیفیت بافت مشخص‌تر است. با مطالعه پشت فرش به بسیاری از نکات آگاهی خواهید یافت که با بررسی رویه فرش امکان آن میسر نیست از قبیل تعداد گره‌ها، نحوه تراکم و کوبیدگی پودها و همچنین یکنواختی طرح، شمارش دقیق گره‌ها در واحد سطح را به کمک ذره‌بینی که به یک قاب مدرج به واحدهای اندازه‌گیری (سانتی‌متر – اینچ) متصل شده است می‌توان انجام داد. با این وسیله تعداد گره‌ها را در عرض و طول یک قاب جداگانه بشمارید و در یکدیگر ضرب نمایید تا تعداد گره‌های موجود در واحد سطح فرش به دست آید. ولی در این کار نهایت دقت باید معمول شود چه اختلاف شمارش یک و یا دو گره نتایج بسیار غلطی را در محاسبه کلی ارائه خواهد داد. برای صحت بیشتر محاسبه بهتر است شمارش گره‌ها را در چند نقطه مختلف فرش انجام داده و معدل آنها را ملاک محاسبه قرار دهید (تراکم قسمت‌های پایین فرش معمولاً بیشتر از قسمت‌های بالایی آن است).در مورد بافت فرش توجه داشته باشید که پود فرش‌های یک پوده هیچگاه به چشم نمی‌خورد و تنها در فرش‌های دو پوده و بیشتر است که بعضاً در پشت فرش امتداد پودها دیده می‌شوند و هرگاه ردیف‌های بافته شده بهتر کوبیده شده باشند پودها کمتر دیده می‌شوند.

● بررسی فرش از لحاظ پوسیدگی و همچنین رفوشدگی

با ملاحظه پشت فرش قسمت‌هایی را که بافت ناجور داشته و یا احتمالاً پوسیده و یا رفو شده باشند بهتر می‌توان تشخیص داد قسمت‌های رفو شده معمولاً زبرتر و محکم‌تر از دیگر نقاط فرش است و با کمی دقت علائم سوزن خوردگی را در آن می‌توان مشاهده کرده و بعلاوه با تا کردن فرش در سمت‌های مشکوک به پوسیدگی صدای خفیف و مخصوص شکستگی احساس خواهد شد.در موقع بررسی پرزهای فرش توجه داشته باشید ارتفاع پرز معیار ظرافت فرش نیست. برای کنترل کیفیت پرزهای فرش و چگونگی پرداخت آنها باید پرزها را با دست مالش داد در قسمت‌های مختلف ارتفاع پرزها باید به یک اندازه بوده و اثر از تموج در آنها نباید باشد.یکی از دلایل نامنظم بودن پرزها علاوه بر پرداخت ناجور و نامنظم شستشوی خشن الیاف فرش است.

● خرید از تجارت‌خانه‌های معتبر که فرش خریداری شده را ضمانت می‌کنند.

در مورد مکان خریداری فرش باید گفت که هیچگاه فرش را از افراد نامشخص و مشکوک خریداری ننمایید. برای از دست ندادن نقدینه خود و جلوگیری از گرفتاری‌های بعدی منطقی‌تر است حتی با قیمت‌های بالاتر فرش را از تجارت‌خانه‌های معتبر و با سابقه و شهرت خوب و یا از فروشندگان مجاز و سیار این مؤسسات خریداری کنید. به هنگام خرید فرش حتماً ورقه خرید و ضمانت‌نامه‌ای که حاوی تمام مشخصات فرش است از فروشنده درخواست کنید. این مدارک در موقع خرید و فروش بعدی، سرقت، بیمه و حمل و نقل فرش بسیار مفید واقع خواهد شد. در ضمانت‌نامه فرش‌های قدیمی و آنتیک علاوه بر مشخصات معمولی باید سال بافت و حتی‌المقدور شجره‌نامه فرش مندرج باشد.

● هماهنگی با دکوراسیون منزل

رعایت برخی اصول در رابطه با انتخاب فرش و دکوراسیون، علاوه بر آنکه نشانگر ذوق و سلیقه خریدار است در دوام و پاکیزگی و نمود هرچه بیشتر فرش نیز تاثیر انکارناپذیری دارد. در این ارتباط باید عوامل رنگ، بافت و طرح فرش را مورد توجه قرار داد به عنوان مثال فرش‌های کم دوام، ظریف، ابریشمی، قدیمی و عتیقه و یا زمینه روشن را نباید در اطاق نشیمن، نهارخوری و اطاق‌های کودکان قرار داد. محل‌های مناسب برای اینگونه فرش‌ها معمولاً اطاق‌های پذیرایی، خواب، کتابخانه و به طور کلی مکان‌های کم رفت و آمد می‌باشد. فرش اطاق نهارخوری باید به اندازه‌ای باشد که پایه‌های صندلی‌های مستقر در اطراف میزنهارخوری کاملاً بر روی آن قرار گیرد. به عبارتی دیگر ابعاد فرش باید از هر طرف حداقل ۶۰ تا ۷۰ سانتی‌متر بزرگتر از اندازه‌های میز نهارخوری باشد. در سالن‌های پذیرایی فرش مقابل مبل‌ها و کاناپه را به اندازه‌ای انتخاب می‌کنند که ضمن پوشش مساحت مور نظر مقداری از سطح آن نیز زیر پایه‌های مبل‌ها و کاناپه قرار گیرد.
توصیه‌ای دیگر در این مورد داریم و آن این است که هیچگاه مساحت مقابل کاناپه و مبل‌ها را با یک جفت قالیچه مفروش ننمایید که از نقطه نظر زیبایی تاثیر نامطلوب و ناخوشایندی دارد. به جای مفروش نمودن اطاق خواب با یک تخته فرش بزرگ که اجباراً قسمت‌هایی از آن زیر تخت خواب می‌رود توصیه می‌شود از چند تخته قالیچه کوچک و پاتختی ترجیحاً رنگ‌های روشن استفاده شود. عامل طرح در انتخاب فرش برای مکان‌های مورد نظر نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است به عنوان چند اصل کلی می‌توان گفت که در منازل و محل‌هایی که با مبلمان استیل و تزئین شده باشند. طرح‌های گلدار و همچنین فرش‌هایی با طرح‌های هندسی و در آپارتمان‌ها و ساختمان‌هایی که مبلمان آنها از نوع مدرن است فرش‌هایی با طرح‌های هندسی و شاخه شکسته جلوه و زیبایی بیشتری دارند. فرش‌های ترنج دار در سالن‌های پذیرایی و در محل‌هایی که نقش ترنج آن در معرض دید کامل باشد و قالی‌های با نقش سرتاسری و یا خنثی در سالن‌های نهارخوری و پذیرایی و نشیمن و کتابخانه منظره بهتری دارند.

انواع گلیم ایرانی

گلیم در دسته بندی صنایع دستی قرار میگیرد و نوعی دستبافته است که به عنوان کفپوش و مزین کننده مورد استفاده قرار میگیرد. گلیم به زبان ترکیkilim خوانده میشود که در دنیا به این نام میشناسند. در گذشته مواد به کار رفته در گلیم ها از ابریشم، پشم گوسفندان، موی بز و یا از دیگر حیوانات محلی گرفته میشد که در نوع طبیعی آن بسیار با کیفیت و از دوام بالایی برخوردار است، اما در حال حاضر از تار و پود مصنوعی با جنس پنبه استفاده میشود.
امروزه بسیاری از غربی ها به جهت دکور منزلشان از گلیم های مدرن بهره میگیرند که از محبوبیت ویژه ای برخوردار است. همچنین عده ای به عنوان جانماز هم از آن استفاده میکنند.
متداول ترین طرح و نقش هایی که در گلیم استفاده میشود نقوش هندسی و خطوط شکسته است،
تفاوت اساسی گبه با گلیم در این است که، اصولا در بافت گبه از نقشه ی از پیش طراحی شده استفاده نمیکنند و بافنده به صورت ذهنی شروع به بافت گبه میکند ولی برای بافت گلیم در چند نوع آن از ذهنی بافی استفاده میشود. عموما نقش های گبه با توجه به محل روستاییان و عشایر شکل میگیرد. همچنین گلیم بدون پرز است در حالی که گبه دارای پرزهای بلند و ضخامت بیشتری است.

روش های بافت گلیم

گلیم سوزنی: در این نوع گلیم با استفاده از روش سوزندوزی نقش ها و طرح هایی را به وسیله نخ های رنگی به روی پود ترسیم میکنند

گلیم ساده: در این مدل بافت از دو نوع چاکدار و بی چاک استفاده میشود، در نوع چاکدار آن پودها بدون آنکه از مدل خاصی بهره ببرد از لا به لای تارها عبور میکند و بعد از اینکه چند رج بافته شد رنگ پود تغییر میکند همچنین در این روش از دو طرف گلیم میتوان استفاده کرد. در مدل بی چاک گلیم مابین پودهای بکار رفته در بافت رنگ پودها تغییر میکند به همین علت چاک یا خلایی به وجود می آید.

گلیم سوماک: در بافت این گلیم مانند گبه بافنده از روی نقشه یا طرح نمی بافد و به اصلاح سینه باف میگویند. این مدل بافت از مابقی الگوهای دیگر از پیچیدگی بیشتری برخوردار است. طرح های این نوع گلیم ساخته و پرداخته ذهن گلیم باف است و ممکن است از هرچیزی که اطراف بافنده قرار گرفته است مانند زیستگاه خود، طبیعت و .. الهام بگیرد.

گلیم فرش: این نوع از گلیم در بین فرش های دستباف زیاد دیده میشود. بخش هایی از آن مانند نقش گل ها و شاخ و برگ ها پرزدار میباشد که این عمل باعث برجسته نشان دادن طرح گلیم میشود . گلیم فرش ها آمیخته ای از نوع سوماک و فرش است.

گلیم پلاس: این نوع گلیم در گذشته بیشتر بافته میشد ولی امروزه بافت آن بسیار محدود شده است. تار و پود گلیم پلاس ها از پنبه هستند، اما در گذشته تار آن از جنس پنبه بوده است و پود آن از نخ های نازک و لطیف پوشاک قدیمی روستاییان استفاده میشد. گلیم پلاس ها امروزه در بازار به وفور یافت میشوند و یا به عنوان پادری خریداری میشوند

زیلو: ابعاد زیلوها معمولا بزرگتر از دیگر گلیم ها است و بافت آن به نسبت راحت تر و دشواری کمتری دارد. طرح و نقش زیلوها عموما هندسی یا دارای خطوط موازی است همچنین تار و پود هردو از جنس پنبه میباشد.از ابعاد کوچکتر این زیلوها به عنوان زیرانداز استفاده میکنند.

انواع گیم ایرانی

انواع گلیم عبارت است از:

گلیم ایل شاهسون

شاهسونی ها با ایل سون برای صنایع دستی خود از فرآورده های دامی استفاده میکنند. یکی از معروفترین این دستبافته ها ورنی نام دارد که بانوان عشایری با بهره گیری از استعداد، سلیقه، رویدادهای تاریخی یا شخصی، طبیعت یا محیط پیرامونشان به صورت نقش گلیم در بافت خود استفاده میکنند. بعضی از اشکال بکار گرفته شده در طرح این نوع گلیم عناصر چهارگانه جهان را نشان میدهد و برخی دیگر اشکال هندسی را نشان میدهد که با الهام از طبیعت صورت گرفته است. همچنین برای جل اسب ها این گلیم بیشترین کاربرد را دارد.

گلیم لری

گلیم لری یا سرانداز در برخی از مناطق روستایی بافته میشود که عشایر به این نوع گلیم رندی هم میگویند. طرح و نقش این گلیم معمولا از طبیعت نشأت گرفته است. از معروفترین این طرح ها میتوان به ( گل برفی، چهارتکه، گل خورجین، چله چنگ، نقش های شکسته هندسی ) اشاره کرد. در بافت گلیم لری بافنده کار را مانند دیگر دستبافته ها از جلو نمیبافد و نقش گلیم تا اتمام کار قابل رویت نیست که یکی از خصوصیات بینظیر این نوع بافت به شمار می آید.

گلیم هرسین

گلیم هرسین به دلیل استفاده از مواد اولیه مرغوب و با کیفیت و همچنین طرح و نقش بینظیرش یکی از معروفترین گلیم ها در دنیا شناخته میشود. معمولا طرح این گلیم بسیار پر بافته میشود و کمتر قسمت خالی دیده میشود، همچنین در لبه و کناره گلیم هرسین برای جلوگیری از بیدزدگی موی بز بکار میگیرند.

گلیم بلوچ

عموما نقش این گلیم ها راه راه و یا دارای خطوط موازی است و مانند بسیاری از گلیم ها الهام گرفته از محل زیستگاهشان یا محیط پیرامونشان است. رنگ زمینه گلیم های بلوچ شامل: قرمز، قهوه ای روشن و تیره، سورمه ای و … است.

گلیم سنه

یکی از ظریف ترین گلیم های موجود در ایران گلیم سنه یا کردستان است که همانطور که قبل تر توضیح داده بودیم این مدل به روش چاکدار بافته میشود. در بافت گلیم سنه از بهترین مواد اولیه و الیاف با کیفیت استفاده میشود همچنین رنگ های بکار برده در این گلیم از پایداری و مقاومت بالایی برخوردار است. برخی از نقش های گلیم شامل: گلدانی، ترنجدار،ماهی درهم و .. میباشد.

گلیم قشقایی

گلیم قشقایی با بهره گیری از رنگ های جذاب و زنده باعث شده به یکی از زیباترین گلیم ها به شمار آید. مدل بافت این گلیم هم مانند سنه چاکدار میباشد. این مدل بافت به این معناست که میتوان از دو روی گلیم استفاده کرد. با وجود اینکه اکثر گلیم ها با تار و پود از جنس پشم بافته میشود، ایل قشقایی جدای از پشم از نخ هم برای بافت گلیم استفاده میکنند، این در حالی است که در هند فقط از نخ برای گلیم بافی استفاده میکنند.
طرح های مرسوم در گلیم قشقایی معمولا لچک و ترنج،خشتی،قابی و همچنین استفاده از خطوط هندسی و اشکال حیواناتی مانند: آهو، طاووس، بز و .. است. رنگ ها در این گلیم اغلب تند و روشن است و بسیار کم از رنگ های تیره استفاده میشود.

گلیم افشار

این نوع گلیم معمولا دارای ترنج های بزرگ است و کناره یا حاشیه آن از عرض کمی برخوردار است. ابعاد گلیم های افشار مستطیل شکل هستند و بافت آنها چاکدار و از پود پشم و تار نخی استفاده میکنند. رنگ های بکار گرفته شده قرمز، آبی، سفید و … است.

گلیم ترکمنی

از ویژگی های گلیم های ترکمنی وزن سبک و استقامت بالای آن است. استفاده از رنگ های تنالیته قرمز در کنار طرح های زیبا باعث شد ترغیب بسیاری از مردم برای خرید این نوع گلیم بیشتر شود. طرح های هندسی، حیوانی و انتزاعی از نقوش گلیم های ترکمن به شمار می آید.

گلیم زرند

گلیم های زرند دارای طول بلند، عرض کم و از استحکام بالایی در برابر عوامل آسیب زا برخوردارند. نوع بافت آنها به صورت چاکدار است و نقوش آن از عناصر طبیعت مانند گل و گیاه نشأت میگیرد. به علاوه ترنج و برخی از نقوش هندسی درهم در این دسته از گلیم ها دیده شده است.

راههایی مفید برای جلوگیری از بید زدگی فرش

بیدها از دسته موجودات موزی به شمار می آیند که تخم خود را در منسوجاتی نظیر فرش و انواع بافتنی ها که از پشم بهره گرفته است میگذارند. بسیاری از مردم تصور میکنند آسیبی که به محصولاتشان وارد شده از بیدهای بالغ است، این در حالی است که نوزادان آن ها به جهت رشد و نمو از پروتئین موجود در مواد اولیه فرش ها به سبب تغذیه خود استفاده میکنند.
این بیدها به دو دسته تقسیم میشوند: بید پوشاک (Moth) و بید قالی (beetle) که هر دو نوع این بیدها قاتل پشم هستند، در نوع وخیم بیدزدگی و خرابی فرش به این صورت است که فقط چله قالی عاری از هرگونه پشم باقی میماند.
اما حمله بیدها هنگامی رخ خواهد داد که ما به درستی از محصولات خودمان مراقبت و نگهداری لازم را انجام ندهیم و از فرش های خود به خصوص از نوع نفیس و آنتیک آن غافل شویم. با ما همراه باشید تا با رعایت چند نکته ساده عمر کالای با ارزش خود را افزایش دهید.

 

بید زدگی قالی

۱٫ در مواقعی که از فرش خود استفاده نمیکنید و قصد انبار کردن آن را در مدت زمان بلند دارید پس از گرفتن گرد و خاک آن از مواد ضدعفونی کننده استفاده نمایید، سپس برای نتیجه ی بهتر از تعدادی قرص نفتالین که قبل تر آن را خورد کرده اید لا به لای قالی مورد نظرتان بکار بگیرید. *هشدار: با احتیاط و توجه بیشتری از این ماده سمی استفاده کنید زیرا بی دقتی و سهل انگاری صدمات سنگین و حتی جبران ناپذیری به بدن انسان وارد میکند، پیشنهاد میشود با دستکش اینکار را انجام دهید.
۲٫ به جای آنکه قالی را در پلاستیک لوله کنید (تحت هیچ شرایطی قالی را تا نکنید زیرا باعث شکسته شدن آن میشود) از کاغذ استفاده نمایید و از محل زندگیتان (به دلیل استفاده از نفتالین) دور نمایید، توجه داشته باشد به منظور حفظ بهتر فرش ابدا آن ها در مکان های مرطوب و نمناک قرار ندهید.
۳٫ در گذشته بسیاری از مردم از گیاهان طبیعی مانند سدر برای جلوگیری از بیدزدگی بهره میگرفته اند که چندان کاربرد و تاثیر بسزایی نداشت. اگر نمیخواهید از نفتالین استفاده کنید از محصولات قابل اطمینان ضد بیدی که در بازار یافت میشوند استفاده کنید، این محصولات از خوردگی پشم ها جلوگیری میکند.
۴٫ لازم به ذکر است که بیدها صرفا در محل های کم رفت و آمد مرطوب و تاریک حمله نمیکنند، این آسیب ها ممکن است در قسمت هایی که فرش ها تا خورده اند یا در زیر مبلمان و وسایل خانه قرار گرفته اند اتفاق بیافتد. برای جلوگیری از این پیشامد دست کم هفته ای یک مرتبه فرش خود را جارو نمایید، فراموش نکنید که ریشه های قالی را تحت هیچ شرایطی با جاروبرقی گردگیری نکنید زیرا ممکن است باعث کشیده شدن بیش از حد و در نهایت موجب پارگی شود.

جلوگیری از بید زدگی فرش

۵٫ بیدزدگی منحصرا مخصوص فرش های زیر پا نیست، تابلو فرش هایی که به دیوار نصب هستند ممکن است مستعد این آسیب قرار بگیرند. به همین علت گردگیری مداوم برای تمامی منسوجاتی که از پشم درست شده اند لازم است.
۶٫ اگر آثاری از خرابی مشکوک در قالی خود احساس کردید بلافاصله با محلول های ضد بید بشورید. اسپری حشره کش ها هم میتواند در این امر مفید واقع شوند و از تولید مجدد سوسک ها و حشرات موزی جلوگیری مینماید. (هنگام استفاده از این اسپری ها دستکش و لباس محافظ بپوشید و محل را مدت زمان کوتاهی ترک کنید تا کاملا در هوا پراکنده شود)
۷٫ در نهایت به این نکته توجه داشته باشید که قبل از شستشوی فرش گرد و خاک ها را کاملا خارج کنید برای اینکه موقع شستن با آب آمیخته و فرش شما دچار پوسیدگی زود هنگام میشود.

قالی های تصویری دوره قاجار

قالی های تصویری، گروه نسبتاً بزرگی از قالی های دوره قاجار را تشکیل می دهند که تعداد قابل توجهی از آنها در موزه فرش ایران نگهداری می شوند. مطالعه و بررسی چنین مجموعه وسیع و گسترده ای که در دوره قاجار ایجاد شده، روشنگر بسیاری از نکات و مسایل مربوط به تاریخ قالیبافی به ویژه در زمینه طرح و نقش قالی است. پدیده تصویرگری در قالی های قاجار، به عوامل مختلف فرهنگی، اجتماعی و هنری این دوره به شدت هم بسته است. مقاله حاضر می کوشد ضمن بررسی عوامل زمینه ساز و مؤثر بر روند تصویرگری در قالی های قاجار، قالی های تصویری موزه فرش ایران را براساس مضامین و موضوعات به کار رفته در آنها دسته بندی و معرفی کند.
در این مقاله به تأثیرپذیری از فرهنگ و هنر غرب، گرایش به واقعگرایی در هنر، ظهور دو پدیده چاپ و عکس و تفکر انسان محور، به عنوان عوامل مؤثر در پدیده تصویرگری در قالی ها توجه شده است و بیست نمونه تصویر از قالی های تصویری موزه فرش ایران در قالب گروه های مختلف با مضامین مشترکی چون پادشاهان و مشاهیر، اروپاییان، ایران باستان، مذهب و داستان های ادبی مورد بررسی قرار می گیرد.

در دوره قاجار، به واسطه شرایط فرهنگی، اجتماعی و هنری، طرح ها و نقوش قالی ها علاوه بر ادامه سنت های پیشین تحولاتی نیز یافته است. به عنوان مثال، طرحهای بندی و قابی به شکل گسترده ای در قالی ها به چشم می خورد که از آن میان می توان به طرح های مشهور به گلفرنگ، بتهای و ماهی درهم اشاره کرد. همچنین، گرایش به منظره پردازی و طبیعت در نقوش قالی های این دوران، حائز اهمیت است لیکن، آنچه در طرح و نقش قالی ها، از اهمیتی ویژه برخوردار بوده و چونان انقلابی در عرصه قالی ها رخ مینماید، پدیدهای تحت عنوان «تصویرگری» است که تا پیش از این، در قالی ها تقریباً بی سابقه بوده است. قالی های تصویری، گروه وسیعی از قالی های این دوران را به خود اختصاص داده است. چنین رویکردی در زمینه طرح و نقش قالی ها، بدون شک متأثر از فضا و شرایط حاکم بر جامعه قاجار است که در ادامه نوشتار بدان اشاره خواهد شد.

طرح های تصویری یا فیگوراتیو، در مقابل طرح های تجریدی و انتزاعی قرار می گیرد. بابک احمدی در بیان مفهوم تصویر، توضیح می دهد یک تصویر از نشانه های دیداری تشکیل می شود. نشانه های دیداری، هر آنچه با چشم دیده و با ادراک حس می کنیم را شامل می شود؛ همچون چشم انداز جنگل یا نمایشی بر صحنه تئاتر. اما این نشانه ها (یا نظامی متشکل از این نشانه ها) را به شرطی می توان تصویر خواند که در متنی ثبت شده باشد. به این ترتیب، هرگاه نشانه های دیداری در متنی جای گیرد، به نشانه تصویری تبدیل می شود و تصویر، بخش ثبت شده نشانه های دیداری بر مواردی چون فیلم، کاغذ، کرباس و خطوط و شیارهای الکترونیک یا لیزری و … است.

در زبان های اروپایی، ریشه کلمه «تصویر» با واژه «تقلید» ارتباط دارد. به گفته «رولان بارت»، این نکته به سرعت ما را به مهمترین جنبه بحث از نشانه های تصویری می رساند و آن اینکه تصویر، تقلید است شاید بتوان گفت، اطلاق عنوان “تصویری” بر طرح های مورد بررسی نیز به همین نکته دلالت دارد و از این طریق، تأکید بر جنبه همانندی و تقلید از طبیعت موردنظر قرار گرفته است. با این اوصاف و بررسی قالی هایی که به عنوان تصویری شهرت دارند، می توان گفت، طرح های تصویری به آن دسته از طرح های قالی ها اطلاق می شود که به موضوعات مختلفی چون تاریخی، دینی، داستانی یا ادبی اشاره داشته و یا منظره ای را توصیف می کنند. غالبا این طرحها جنبه روایتگری داشته و بیانگر موضوع مشخصی است. آنچه در این دسته از طرح ها شاهدیم، نمایش چیزی واقعی و طبیعی است؛ نه انتزاعی و نقش های مجرد بکار رفته در آنها نیز، اغلب شامل نقوش فیگوراتیو و انسانی یا اشیای بیجان و طبیعت است. به عبارت دیگر، طرح های تصویری چیزهایی را به ما می نمایاند که در دنیای واقعی، ما به ازایی برای آنها وجود دارد و از این نظر در دسته بندی پیرس جزء نشانه های شمایلی به حساب می آید. حال که تا اندازه ای با مفهوم تصویرگری در قالی ها آشنا شدیم، لازم است، عوامل مؤثر بر این پدیده را بررسی کنیم. به اعتقاد نگارندگان، این عوامل را می توان در سه گروه، خلاصه کرد :

– تأثیرپذیری از غرب و گرایش به واقعگرایی در هنر

– تفکر انسان محور

– ظهور پدیده چاپ و عکس

نقوش قالی قاجار

بررسی عوامل مؤثر بر روند تصویرگری در قالیهای قاجار
در دوران قاجار، با گسترش روابط خارجی و ورود هرچه بیشتر نقاشی های اروپایی، باسمه ها و کارت پستالها و دیگر مصنوعات منقوش اروپایی، توجه بسیاری از هنرمندان به نقوش طبیعت گرایانه اروپایی جلب شده و جنبش فرنگی سازی که از دوران صفویه آغاز شده بود، بیش از پیش گسترش یافت« . .

مستشاران و جهانگردان و تاجران فرانسوی، ایتالیایی، انگلیسی، آلمانی و روسی، نقاشی های چاپ شده را با خود به ایران آورده و به دربار قاجار هدیه می دادند. هنرمندانی نیز، چون ژول لوران، نقاش فرانسوی و اساتید دیگری از هلند و آلمان، به طور خصوصی در دربار قاجار و دارالفنون به تعلیم و تدریس نقاشی می پرداختند.

محوریت انسان به عنوان موضوع اصلی در هنرهای قاجار از جمله قالیهای تصویری، پدیده ای است که تا حدود زیادی به دنبال تأثیر پذیری از فرمها و مضامین هنر اروپایی و فرهنگ و تفکر اومانیستی حاکم بر جوامع غربی، به درون هنر ایران رخنه کرد و دریچه نگاه مثال اندیش و انتزاع طلب هنرمند ایرانی را به سوی جلوه ها و مظاهر وسوسه انگیز طبیعت سوق داد. در دوره قاجار، جامعه ایران با الگوبرداری از غرب، به سوی تجدد و مدنیت گام برداشت و به دنبال تحولاتی که تجدد به همراه آورد، انسان، به عنوان موضوعی مستقل در هنرها از جایگاه ویژه ای برخوردار شد در زمینه نقاشی، رواج پیکرنگاری درباری در زمان فتحعلی شاه، تجلی بارز چنین رویکردی است. در این سبک که روش های طبیعت پردازی، چکیده نگاری و آذینگری به طرز درخشانی با هم سازگار شده است؛ پیکر انسان اهمیت اساسی دارد.

در عرصه قالی ها نیز پدیده تصویرگری را می توان شکل دیگری از بروز و ظهور پیکرنگاری به شمار آورد از طرفی، این دوران مقارن است با ظهور صنعت چاپ و تولید کتابهای مصور چاپی. امکانات چاپ به نوبه خود، موجب برداشت های نوینی از هنر نقاشی و ارتباط، هنرمندان نقاش با گروه های کثیری از مردم شد تا بتوانند آثار خود را در معرض نمایش عموم قرار دهند. به همین دلیل، توجه به مصنوعات مردم پسند و ارایه تصاویری به لحاظ ساخت، ساده و به لحاظ محتوا مردمی بودند، رایج شد. از سوی دیگر، این کتابها که به اقتضای محدودیت های فنی چاپ، تصاویر سیاه و سفید با خطوط محیطی را شامل می شد، منبع الهام مناسبی برای طیف وسیعی از صنعتگران کارگاه های صنایع دستی مثل قلم کاری یا کاشی سازی و قالیبافی بود.

سادگی این تصاویر، عامل دیگری بود که استفاده از تصاویر کتب را بر روی پرده های قلم کار و قالی توجیه می کرد. پرده ها نیز به دلیل ابعاد بزرگشان و ترکیب بندی های مشابه با طرحهای قالی ها، الگوی مناسبی برای قالیبافان یا طراحان قالی به شمار می رفتند. از دیگرعوامل مؤثر بر جنبش تصویرگری، پیدایش عکس و صنعت عکاسی در ایران است. اوج تولید قالیچه های تصویری مصادف است با اوایل سلطنت ناصرالدین شاه و پیدایش صنعت عکاسی. عکس و عکاسی موجب شد موضوعات تازه ای وارد هنرهای تصویری آن زمان شود و در طرح قالیچه های شاهی تأثیر بگذارد.

بررسی روش های رده بندی طرح و نقش فرش ایرانی

نقوش سنتی فرش آنطور که شرکت سهامی فرش آنها را دسته بندی نموده و در کتاب فرش ایران نیز نقل شده است دارای ۱۹ گروه اصلی و تعداد زیادی زیرگروه‌های فرعی است.

بخش اول

زیبایی سحرانگیز رنگ و نقش دست بافته های ایران به گونه های است که میتوان گفت والاترین جایگاه را در میان هنرهای مردمی داراست. حضور و بقای دستبافته ها در گذار تاریخ فلات ایران همواره تجلیگر بخشی از فرهنگ و هنر ساکنان روستاها، شهرها و مردمان عشایر و قبایل آن محسوب میگردد. پراکندگی جغرافیایی این هنر در گذشته و حال قابل توجه و تأمل است. در هر یک از مناطق با شیوه و روش خاص خود و با تکیه بر ویژگی‌های کاربردی دستبافته‌ها (زیراندازها) سعی در خلق زیبایی دارند. این وجاهت جز به رنگ و نقش میسر نشده است. رنگ و نقش در هر یک از مناطق ویژگی بومی و خاص خویش را یافته که در کنار ویژگی‌های فنی خاص هر منطقه، امکان شناخت و تمیز دستبافته‌ها را از یکدیگر را به وجود می‌آورد. تنوع طرح و نقش دستبافته های ایرانی به حدی است که آن را قویترین و محکمترین عامل اعتبار هنری این آثار می‌شمارند. دستبافته‌ها در سه گروه روستایی، عشایری و شهری مراتب اعتلا را طی نموده‌اند و توجهی فراگیر را به سوی خویش جلب کرده‌اند.

این توجه از زوایای گوناگون صورت گرفته، از منظر محققان، بازرگانان، علاقه‌مندان و… که هر یک از آنها دستبافته‌ها را با یافته‌های خویش تعریف و ستایش کردهاند؛ و حیرت آور آنکه هر یک در اهتمام پژوهشی خویش تعاریفی صرفا شخصی ارائه نموده‌اند یا در پی تعمیم تعاریف شبه برانگیز دیگری برآمده‌اند. از اینرو انگیزه نگارش این سطور بررسی دیدگاه‌های گوناگون توام با نابسامانی است تا شاید بتوان با ارزیابی این گوناگونی‌های بدون ساختار به بیانی استوارتر دست یافت و در پی پاسخی برآمد برای این پرسش‌ها:
آیا تقسیم بندی و طبقه‌بندی طرح ها و نقوش قالی ایران براساس محتوی و مفاهیم طرح و نقش صورت گرفته است؟ آیا اینگونه طبقه بندی‌ها توان کاربردی و شناختی لازم را دارا است؟ سیسیل ادواردز به سال ۱۹۴۸میلادی در مجموعه ی ایران ضمن ارائه تعریف از ورده خویش قائل گرد، سبک‌های دوگانه قالی ایران (طرح گردان و طرح شکسته) به معرفی طرح‌های قالی ایران می‌پردازد: «طرح هراتی، طرح کاج، طرح لچک و ترنج، طرح میناخانی، طرح شاه عباسی، طرح بید مجنون، طرح خرچنگی، طرح گل‌حنائی، طرح جوشقانی». او در تعریف طرح‌ها ضمن اشاره به تاریخ و خاستگاه آنان به تعریف نقوش می‌پردازد و آنان را بدین گونه طبقه بندی می‌کند:
طرح کاج و طرح بید مجنون را با نقش درخت
طرح گل حنایی و جوشقانی برگرفته از گل و گیاه
طرح هراتی منقش به نقش حیوان (ماهی)
ماه طرح خرچنگی با شباهت به حیوان
طرح شاه عباسی و میناخانی برگرفته از نقوش ختائی و اسلیمی
همان‌گونه که پیداست هریک از طرح‌ها بر اساس نام یک درخت، گیاه، حیوان، منطقه جغرافیایی و یا نام یک پادشاه نامگذاری شده‌اند. در این طبقه بندی، هیچ‌گونه تناسب موجه و مدلی از طرح و نقش و مفاهیم آن استنباط نمی‌گردد؛ گرچه از منظر بسیاری از علاقه‌مندان و کارشناسان دستبافته‌ها، همین مضامین و عنوان‌های بدون ساختار قابل استفاده و کاربرد هستند.

سیسیل ادواردز بدون امکان تکیه بر هیچ‌گونه متن پژوهشی پیشین درباره فرش ایران، حاصل تلاش خویش را به گونه‌ای که توضیح داده شد، ثبت نمود. خانم شیرین صوراسرافیل مؤلف کتاب طراحان بزرگ فرش ایران طبقه‌بندی طرح و نقش را با تکیه بر مکتوبات قدیمی‌ترین و معتبرترین تشکیلات تولید فرش یعنی «شرکت سهامی فرش ایران» ارائه می‌نماید . نقش های سنتی فرش آنطور که شرکت سهامی فرش آنها را دسته بندی نموده و در کتاب فرش ایران نیز نقل شده است دارای ۱۹ گروه اصلی و تعداد زیادی زیرگروه‌های فرعی به شرح زیر است»:
۱- نقشه آثار باستانی و ابنیه اسلامی
۲- نقشه شاه‌عباسی
۳- نقشه اسلیمی
۴- نقشه افشان
۵- نقشه اقتباسی
۶- نقشه بندی
۷- گروه بوت‌های
۸- نقشه درختی
۹- نقشه ترکمن
۱۰- نقشه قابی (لچک ترنج سراسری)
۱۱- نقشه قابی (اسلیمی، قاب قرآن)
۱۲- نقشه گلفرنگ
۱۳- نقشه گلدانی
۱۴- نقشه ماهی درهم
۱۵- گروه محرابی
۱۶- نقشه محرمات
۱۷- نقشه هندسی
۱۸- نقشه ایلیاتی
۱۹- نقشه تلفیقی

مؤلف در ادامه این تقسیم‌‌بندی نوزده‌گانه می‌افزاید: دوم آنکه به راحتی می‌توان دید که فی‌المثل نقشه هندسی می‌تواند بر نمونه‌هایی نظیر ترکمنی و ایلیاتی و نقشه‌بندی و هریس قرار گیرد. البته این امر مغایرتی با اعتبار دسته‌بندی فوق به‌عنوان یک دسته‌بندی پایه در طرح‌های سنتی ندارد و می‌توان آن را به هرحال نقطه حرکتی در شناخت طرح‌های ایرانی به حساب آورد.» محترم در نتیجه گیری‌های خویش با ابراز اندکی اختلاف و تردید، این گونه طبقه‌بندی نقوش سنتی را آغازگر تلاشی می‌شمارد و نهایتا ساختاری جامع‌تر به دست می‌دهد. در بخش مربوط به طرح و نقش چنین می‌نویسد: «قبل از پرداختن به مباحث جدیدی که در طی سال‌های اخیر برای طبقه‌بندی فرش‌های ایرانی مورد توجه قرارگرفته و همچنین مروری بر نظرات کارشناسان غربی در مورد نقشه‌های فرش ایران، به معرفی یک طبقه‌بندی قدیمی از طرح‌های فرش ایران می‌پردازیم که بیش از دو دهه از عمر آن می‌گذرد و می‌توان گفت امروزه مورد توجه و استفاده اغلب طراحان و تولیدکنندگان فرش قرارگرفته و در مدارس و دانشگاه‌ها نیز به ‌عنوان طبقه‌بندی اصلی طرح‌های فرش ایران معرفی می‌گردد.

در این طبقه‌بندی بدون توجه به دلایل شکل‌گیری و پیدایش طرح‌ها و نقش‌ها و حتی ریزنقش‌های مورد استفاده در فرش فقط با توجه به نوع آرایه‌ها و تزئینات طرح و همچنین اشکال تقلیدی به‌کار رفته و حتی با توجه به نوع تقسیم‌بندی متن فرش و جایگیری اشکال و تصاویر در آنها به دسته‌بندی طرح های فرش ایران پرداخته و سپس با قیاس کلیه طرح‌های سایر فرشها و توجه به وجوه مشترک طرح در هر فرش با طبقه مذکور به اصطلاح تمامی طرح‌های فرش ایران را در این فهرست گنجانیده‌اند». وی سپس با ارائه طبقه‌بندی نوزده‌گانه شرکت فرش که شرح آن رفت، می‌افزاید: «عده‌ای تغییرات خاصی در این طبقه‌بندی به وجود آورده‌اند و تعداد این گروه را به ۲۰ و حتی ۲۵ گروه گسترش داده‌اند، عده‌ای دیگر شیوه به ‌اصطلاح علمی‌تری را پیش گرفته‌اند و گروه‌های اصلی را به دو یا سه طرح اصلی تقسیم نموده‌اند. یک گروه را طرح‌های الهام از طبیعت دانسته‌اند و گروه دوم را طرح‌هایی می‌دانند که علت اصلی به وجود آمدن آنها خلاقیت هنری بوده به اصطلاح عامل خلق آنها بشر بوده است». مؤلف در پی این نظرات گوناگون چنین نتیجه‌گیری می‌نماید:

طرح فرش لچک ترنج

«بدون تردید ریشه‌یابی و بررسی دلایل تولد و گسترش و حتی تغییرات طرح‌های فرش ایران چه از نظر فرم‌بندی و چه از نظر نقش‌ها و نگاره‌ها بهترین راه برای طبقه‌بندی و همچنین نامگذاری تمامی طرح‌های فرش است». به این ترتیب مؤلف کتاب پژوهشی در فرش ایران از یک سو این طبقه‌بندی سنتی را مورد توجه بخش‌های آموزشی و پژوهشی معرفی می‌نماید و از سویی دیگر تردید و اشکالاتی بنیادین به اینگونه طبقه‌بندی بدون ساختار وارد می‌سازد. و در‌ این چارچوب، حتی نظر برخی در گسترش این ۱۹ گروه به ۲۵گروه و یا نظر برخی دیگر در خصوص محدود نمودن طبقه بندی به سه گروه اصلی را ذکر می‌نماید.

مسلم است هیچ‌یک از این طبقه بندی‌های به‌کارگرفته شده فاقد جامعیت لازم هستند، چرا که مؤلف محترم در نتیجه گیری‌های خویش طبقه‌بندی را براساس فرم‌بندی، ریزنقش‌ها و نگاره‌ها مطلوب‌ترین کارآمدترین شیوه معرفی نموده و با تشریح عناوینی چون نقوش گلستان، نقوش لچک ترنج ، نقوش محرمات، نقوش شکارگاه، نقوش هراتی، نقوش بته‌ای، نقوش گل‌فرنگ، نقوش اقتباسی، نقوش تصویری و نقوش محرابی . طبق‌ه‌بندی جدیدی را با تلفیق کردن مفاهیم «طرح» و «نقش» ارائه می‌نماید این در حالی است که در جای جای مطالب همواره از واژه‌های «طرح» و «نقش» استفاده می‌شود، بدون آنکه مفهوم ارزشی و تعریف دقیقی از این مفاهیم مشخص شده باشد.

به‌عنوان مثال به‌کارگیری عناوینی چون نقوش محرمات، نقوش لچک ترنج و نقوش محرابی در این‌گونه طبقه‌بندی، شبه آمیز و بحث‌برانگیز است و نیازمند یافتن پاسخ‌هایی مناسب‌تر و تعاریفی دقیق‌تر برای شناخت مفاهیم طرح، نقش، ریزنقش، نگاره و…. در حوزه هنرهای سنتی و خصوصا فرش دستباف است.

نخ هیت ست شده چیست؟

امروزه با پیشرفت دستگاه های بافندگی استفاده از نخ هیت ست شده جایگاه ویژه ای بین تولید کنندگان فرش ماشینی پیدا کرده است.

مزایای نخ هیت ست شده

اصولا فرایند هیت ست، یک نوع فرآیند بخار دهی است که به منظور افزایش کیفیت نخ می باشد.

به تجربه ثابت شده است که استفاده از نخ هیت ست شده علاوه بر بهبود کیفیت فرش ماشینی، راندمان تولید شرکت را هم افزایش می دهد به طوری که در یک واحد تولید فرش ماشینی بین ۷ تا ۱۰ درصد افزایش راندمان را خواهیم داشت. این افزایش راندمان به علت رفع بسیاری از عیوب نخ در مرحله هیت ست می باشد و این یکی از دلایل اصلی استقبال تولیدکنندگان فرش ماشینی از نخ هیت ست شده است. هیت ست کردن نخ تقریبا برای ماشین آلات با تکنولوژی بالای بافندگی فرش یک الزام است. امروزه سرعت بافت در حال افزایش است و به ویژه در تراکم های بالای فرش نخها باید مقاومت زیادی در برابر پارگی داشته باشند تا توقف های بیش از حد، تولید را مختل نکند.

از مهمترین خصوصیات نخ اکریلیک هیت ست شده می توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱- پفکی شدن نخ و در نتیجه کاهش میزان نخ مصرفی و پوشش بهتر فرش

۲- کاهش پرز فرش

۳- تثبیت حرارتی و تثبیت تاب

۴- زیردست نرم تر

۵- پارگی کمتر نخ در بافندگی

۶- تشخیص سر نخ ها در فرش بافته شده (دانه اناری شدن فرش یا Pin Point effect)

بطور کلی ماشین آلات هیت ست با استفاده از بخار آب بعنوان واسطه حرارتی عمل هیت ست کردن را بدون آسیب رساندن به الیاف نخ انجام می دهند.

آشنایی با سجاده فرش ماشینی

سجاده فرش که با نام معروف فرش سجاده ای نیز شناخته می شود و در عموم نیز با این نام بیشتر شناخته شده است از دو واژه ی مستقل سجاده و فرش بوجود می آید ، که میتوان به این مطلب پی برد که سجاده فرش ، فرشی است که نقشی از سجاده روی آن باشد و این نوع فرش گفته شده به دو دسته ی سجاده فرش دستبافت و سجاده فرش ماشینی تقسیم میشود. در ادامه این مقاله سعی شده است توضیح کاملی برای سجاده فرش ماشینی به همراه نکات مهم در خرید فرش سجاده ای قرار داده بشود که در ادامه می توانید آن را مطالعه بفرمایید.

تاریخچه سجاده فرش

در گذشته مردم بر این باور بودند که استفاده از سجاده به هنگام نماز آن ها را در آخرالزمان از آفتاب سوزان دور نگه میدارد ، به همین علت هنگام اقامه ی نماز همراه خود سجاده به مسجد میبردند. به مرور زمان مردم از بردن سجاده به مسجد خسته شده و فرش هایی که در مساجد بود به علت مشکلاتی مانند شستوشو و حمل و نقل باعث شد افرادی که در زمینه ی صنعت نساجی فعالیت دارند به فکر تولید سجاده فرش بیوفتند.
و سجاده فرش به نام های دیگری هم معروف است از جمله سجاده فرش یا فرش سجاده ای ، فرش نمازخانه ، فرش مصلی ، فرش مسجد .

سجاده فرش نماز به چه دلیل در مساجد استفاده میشود ؟

۱- تشخیص آسان قبله توسط نمازگذار.
۲- فرش سجاده ای بدلیل یکدست بودن نظم خاصی به فضای داخلی مسجد میبخشد.
۳- یکی دیگر از قابلیت های سجاده فرش ، پوشاندن تمام فضای مسجد است.
۴- ترمیم سریع و آسان سجاده فرش نماز به ظوری که اگر به یک سجاده صدمه وارد شود ، یک سجاده ترمیم یا تعویض میشود ولی در صورت داشتن فرش ۹ متر یا ۱۲ متر باید کل تخته فرش تعویض شود.
۵- فرش سجاده ای نسبت به فرش ماشینی مقرون به صرفه تر است.

مراحل نصب سجاده فرش:

فرش سجاده ای در حسینه ها ، مساجد و نمازخانه های مدارس استفاده میگردد و اصلی ترین قسمت نصب ، مشخص شدن جهت قبله است. برای ثابت نگه داشتن سجاده فرش بهتر است به جز چسب از ترمز فرش یا پیچ و مهره به صورتی که مشخص نباشد استفاده شود به دلیل اینکه جمع آوری آسوده تر است.

چند نکته ی مهم جهت خرید سجاده فرش :

انتخاب شانه و تراکم سجاده فرش

فرش های سجاده ای موجود در بازار فعلی معمولا چهارصد و چهل شانه ، پانصد شانه ، هفتصد شانه ، هزار شانه و هزارو دویست شانه و با تراکم های ۱۰۰۰ ، ۱۲۰۰ ، ۱۴۰۰ ، ۱۷۰۰ ، ۲۰۰۰ ، ۲۲۵۰ ، ۲۵۰۰ ، ۲۷۵۰ و ۳۰۰۰ هستند. اگر زیبایی فرش برای شما اهمیت دارد باید از سجاده فرش هایی استفاده کرد که تراکم و شانه ی آن بالا تر است ولی اگر دوام فرش برای شما مهم است سجاده فرش ۵۰۰ شانه با تراکم ۱۰۰۰ یا ۱۲۰۰ مناسب است.

کیفیت سجاده از نظر بافت و نوع نخ

در کشور ایران بدلیل استفاده کردن از نخ آکرولیک برای سجاده فرش و فرش های ماشینی ، باعث میشود فرش ها دارای پرزدهی و حساسیت شود ولی در کشور های دیگر از BCF استفاده میشود که هم ارزان تر است و هم امکان حساسیت در آن کمتر می باشد.