قالی های تصویری دوره قاجار

قالی های تصویری، گروه نسبتاً بزرگی از قالی های دوره قاجار را تشکیل می دهند که تعداد قابل توجهی از آنها در موزه فرش ایران نگهداری می شوند. مطالعه و بررسی چنین مجموعه وسیع و گسترده ای که در دوره قاجار ایجاد شده، روشنگر بسیاری از نکات و مسایل مربوط به تاریخ قالیبافی به ویژه در زمینه طرح و نقش قالی است. پدیده تصویرگری در قالی های قاجار، به عوامل مختلف فرهنگی، اجتماعی و هنری این دوره به شدت هم بسته است. مقاله حاضر می کوشد ضمن بررسی عوامل زمینه ساز و مؤثر بر روند تصویرگری در قالی های قاجار، قالی های تصویری موزه فرش ایران را براساس مضامین و موضوعات به کار رفته در آنها دسته بندی و معرفی کند.
در این مقاله به تأثیرپذیری از فرهنگ و هنر غرب، گرایش به واقعگرایی در هنر، ظهور دو پدیده چاپ و عکس و تفکر انسان محور، به عنوان عوامل مؤثر در پدیده تصویرگری در قالی ها توجه شده است و بیست نمونه تصویر از قالی های تصویری موزه فرش ایران در قالب گروه های مختلف با مضامین مشترکی چون پادشاهان و مشاهیر، اروپاییان، ایران باستان، مذهب و داستان های ادبی مورد بررسی قرار می گیرد.

در دوره قاجار، به واسطه شرایط فرهنگی، اجتماعی و هنری، طرح ها و نقوش قالی ها علاوه بر ادامه سنت های پیشین تحولاتی نیز یافته است. به عنوان مثال، طرحهای بندی و قابی به شکل گسترده ای در قالی ها به چشم می خورد که از آن میان می توان به طرح های مشهور به گلفرنگ، بتهای و ماهی درهم اشاره کرد. همچنین، گرایش به منظره پردازی و طبیعت در نقوش قالی های این دوران، حائز اهمیت است لیکن، آنچه در طرح و نقش قالی ها، از اهمیتی ویژه برخوردار بوده و چونان انقلابی در عرصه قالی ها رخ مینماید، پدیدهای تحت عنوان «تصویرگری» است که تا پیش از این، در قالی ها تقریباً بی سابقه بوده است. قالی های تصویری، گروه وسیعی از قالی های این دوران را به خود اختصاص داده است. چنین رویکردی در زمینه طرح و نقش قالی ها، بدون شک متأثر از فضا و شرایط حاکم بر جامعه قاجار است که در ادامه نوشتار بدان اشاره خواهد شد.

طرح های تصویری یا فیگوراتیو، در مقابل طرح های تجریدی و انتزاعی قرار می گیرد. بابک احمدی در بیان مفهوم تصویر، توضیح می دهد یک تصویر از نشانه های دیداری تشکیل می شود. نشانه های دیداری، هر آنچه با چشم دیده و با ادراک حس می کنیم را شامل می شود؛ همچون چشم انداز جنگل یا نمایشی بر صحنه تئاتر. اما این نشانه ها (یا نظامی متشکل از این نشانه ها) را به شرطی می توان تصویر خواند که در متنی ثبت شده باشد. به این ترتیب، هرگاه نشانه های دیداری در متنی جای گیرد، به نشانه تصویری تبدیل می شود و تصویر، بخش ثبت شده نشانه های دیداری بر مواردی چون فیلم، کاغذ، کرباس و خطوط و شیارهای الکترونیک یا لیزری و … است.

در زبان های اروپایی، ریشه کلمه «تصویر» با واژه «تقلید» ارتباط دارد. به گفته «رولان بارت»، این نکته به سرعت ما را به مهمترین جنبه بحث از نشانه های تصویری می رساند و آن اینکه تصویر، تقلید است شاید بتوان گفت، اطلاق عنوان “تصویری” بر طرح های مورد بررسی نیز به همین نکته دلالت دارد و از این طریق، تأکید بر جنبه همانندی و تقلید از طبیعت موردنظر قرار گرفته است. با این اوصاف و بررسی قالی هایی که به عنوان تصویری شهرت دارند، می توان گفت، طرح های تصویری به آن دسته از طرح های قالی ها اطلاق می شود که به موضوعات مختلفی چون تاریخی، دینی، داستانی یا ادبی اشاره داشته و یا منظره ای را توصیف می کنند. غالبا این طرحها جنبه روایتگری داشته و بیانگر موضوع مشخصی است. آنچه در این دسته از طرح ها شاهدیم، نمایش چیزی واقعی و طبیعی است؛ نه انتزاعی و نقش های مجرد بکار رفته در آنها نیز، اغلب شامل نقوش فیگوراتیو و انسانی یا اشیای بیجان و طبیعت است. به عبارت دیگر، طرح های تصویری چیزهایی را به ما می نمایاند که در دنیای واقعی، ما به ازایی برای آنها وجود دارد و از این نظر در دسته بندی پیرس جزء نشانه های شمایلی به حساب می آید. حال که تا اندازه ای با مفهوم تصویرگری در قالی ها آشنا شدیم، لازم است، عوامل مؤثر بر این پدیده را بررسی کنیم. به اعتقاد نگارندگان، این عوامل را می توان در سه گروه، خلاصه کرد :

– تأثیرپذیری از غرب و گرایش به واقعگرایی در هنر

– تفکر انسان محور

– ظهور پدیده چاپ و عکس

نقوش قالی قاجار

بررسی عوامل مؤثر بر روند تصویرگری در قالیهای قاجار
در دوران قاجار، با گسترش روابط خارجی و ورود هرچه بیشتر نقاشی های اروپایی، باسمه ها و کارت پستالها و دیگر مصنوعات منقوش اروپایی، توجه بسیاری از هنرمندان به نقوش طبیعت گرایانه اروپایی جلب شده و جنبش فرنگی سازی که از دوران صفویه آغاز شده بود، بیش از پیش گسترش یافت« . .

مستشاران و جهانگردان و تاجران فرانسوی، ایتالیایی، انگلیسی، آلمانی و روسی، نقاشی های چاپ شده را با خود به ایران آورده و به دربار قاجار هدیه می دادند. هنرمندانی نیز، چون ژول لوران، نقاش فرانسوی و اساتید دیگری از هلند و آلمان، به طور خصوصی در دربار قاجار و دارالفنون به تعلیم و تدریس نقاشی می پرداختند.

محوریت انسان به عنوان موضوع اصلی در هنرهای قاجار از جمله قالیهای تصویری، پدیده ای است که تا حدود زیادی به دنبال تأثیر پذیری از فرمها و مضامین هنر اروپایی و فرهنگ و تفکر اومانیستی حاکم بر جوامع غربی، به درون هنر ایران رخنه کرد و دریچه نگاه مثال اندیش و انتزاع طلب هنرمند ایرانی را به سوی جلوه ها و مظاهر وسوسه انگیز طبیعت سوق داد. در دوره قاجار، جامعه ایران با الگوبرداری از غرب، به سوی تجدد و مدنیت گام برداشت و به دنبال تحولاتی که تجدد به همراه آورد، انسان، به عنوان موضوعی مستقل در هنرها از جایگاه ویژه ای برخوردار شد در زمینه نقاشی، رواج پیکرنگاری درباری در زمان فتحعلی شاه، تجلی بارز چنین رویکردی است. در این سبک که روش های طبیعت پردازی، چکیده نگاری و آذینگری به طرز درخشانی با هم سازگار شده است؛ پیکر انسان اهمیت اساسی دارد.

در عرصه قالی ها نیز پدیده تصویرگری را می توان شکل دیگری از بروز و ظهور پیکرنگاری به شمار آورد از طرفی، این دوران مقارن است با ظهور صنعت چاپ و تولید کتابهای مصور چاپی. امکانات چاپ به نوبه خود، موجب برداشت های نوینی از هنر نقاشی و ارتباط، هنرمندان نقاش با گروه های کثیری از مردم شد تا بتوانند آثار خود را در معرض نمایش عموم قرار دهند. به همین دلیل، توجه به مصنوعات مردم پسند و ارایه تصاویری به لحاظ ساخت، ساده و به لحاظ محتوا مردمی بودند، رایج شد. از سوی دیگر، این کتابها که به اقتضای محدودیت های فنی چاپ، تصاویر سیاه و سفید با خطوط محیطی را شامل می شد، منبع الهام مناسبی برای طیف وسیعی از صنعتگران کارگاه های صنایع دستی مثل قلم کاری یا کاشی سازی و قالیبافی بود.

سادگی این تصاویر، عامل دیگری بود که استفاده از تصاویر کتب را بر روی پرده های قلم کار و قالی توجیه می کرد. پرده ها نیز به دلیل ابعاد بزرگشان و ترکیب بندی های مشابه با طرحهای قالی ها، الگوی مناسبی برای قالیبافان یا طراحان قالی به شمار می رفتند. از دیگرعوامل مؤثر بر جنبش تصویرگری، پیدایش عکس و صنعت عکاسی در ایران است. اوج تولید قالیچه های تصویری مصادف است با اوایل سلطنت ناصرالدین شاه و پیدایش صنعت عکاسی. عکس و عکاسی موجب شد موضوعات تازه ای وارد هنرهای تصویری آن زمان شود و در طرح قالیچه های شاهی تأثیر بگذارد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *