قالی بافی در دوران صفویان

پادشاهان سلسله ی صفویه علاقه وافری به هنر قالی بافی داشتند و بر همین اساس، برای اولین بار در تاریخ ایران، بافت قالی از خانه های کوچک به کارگاه های بزرگ راه یافت و رفته رفته، صادرات آن به کشورهای اروپایی به ویژه انگلیس، پرتغال و هلند آغاز شد.

دوران صفویان را می توان دوران اعتلا و شکوهمندی هنر ایران زمین دانست. به گونه ای که با قاطعیت می توان دوران صفویه را عصر زرین قالی بافی ایران برشمرد. اوج ترویج هنر قالی بافی در زمان پادشاهان صفوی به ویژه شاه اسماعیل در تبریز، شاه طهماسب در قزوین و شاه عباس در اصفهان بوده است. شاه اسماعیل تعداد زیادی از طراحان و نگارگران را از هرات به تبریز دعوت کرد و زیر نظر کمال الدین بهزاد (نگارگر مشهور ایرانی) قرار داد. هنرمندان در تبریز گرد آمدند و شاه اسماعیل کارگاه های قالی بافی بزرگی دایر کرد. شاه طهماسب فرزند شاه اسماعیل راه پدر را ادامه داد. او بسیار به هنر علاقمند بود. نقل است از زمان وی قالی ایرانی به عنوان تحفه بسیار نفیس، در روابط ایران با سایر کشورها نقش و جایگاه یافت. تعداد زیادی از مشهورترین و نفیس ترین قالی های تاریخ ایران از جمله قالی مشهور و تاریخی اردبیلی در زمان شاه تهماسب بافته شده اند. مکتب تبریز در هنر قالی بافی ایران، محصول دوران سلطنت این پادشاه هنردوست است. شاه عباس، دیگر پادشاه عصر صفوی، پایتخت خود را در سال ۱۰۰۶ ه.ق. اصفهان انتخاب نمود و با حمایت های خود از هنر قالی بافی، پایه گذار مکتب اصفهان شد. هنر قالی بافی در این مکتب به اوج خود رسید.

بافت فرش های بزرگ پارچه (فرش قواره بزرگ) ، به کارگیری مصالح جدید در بافت فرش همچون ابریشم و مفتول های زرین و سیمین و همچنین تحول بنیادی در نقش و نگار فرش ها، از جمله مهم ترین تحولات و تغییرات بزرگ در ژرفی بود که در دوران سلطنت شاه عباس صفوی در هنر قالی بافی ایران رخ داد. جهانگردان مشهور بسیاری مانند دلاواله (جهانگرد معروف ایتالیایی) و ژان شاردن (جهانگرد مشهور فرانسوی) از کارگاه های قالی بافی ایران در زمان شاه عباس صفوی بازدید کرده اند و بسیار مجذوب هنر و ظرافت فرش ایرانی شده اند. آنان از وجود کارگاه های قالی بافی متعدد در اصفهان،مشهد، تبریز، کرمان، کاشان، گیلان و … نوشته اند که با نظم بسیار بالا تحت نظارت به تولید فرش دستباف می پرداختند. برخی کارشناسان معتقدند، شاهان صفوی اولین بار در تاریخ، هنر فرش بافی را از ایل ها و طایفه های متحرک و روستاها و آبادی های کوچک به شهرهای بزرگ آوردند و تولید کارخانه ی فرش را بنا نهادند. هرچند از عوارض این تولید، سلطه نظام سرمایه سالاری شهری بر کارگاه های قالی بافی و در خدمت کارفرمایان درآمدن دست های هنرمند طراحان چیره دست و رنگرزان خوش ذوق و همچنین انگشتان ورزیده بافندگان متبحر بود. طرح ها و نقوش بسیار معروف سنتی فرش های ایرانی همچون فرش های گلدانی، درختی، باغی، شکارگاه، بندی و قابی، محرابی (سجاده فرش)، حیوان دار، اسلیمی، ترنجی و افشان محصول دوران صفویان است.
به جرات می توان گفت دوران صفویان اوج هنر قالی بافی ایران بوده است. از قالی های این دوره حدود ۱۵۰۰ قالی و قالیچه به جای مانده است که در حال حاضر بیشتر آنها در موزه ها و کلکسیون های دنیا نگهداری می شوند. در این دوره، به هنر قالی بافی به عنوان یک حرفه با اهمیت نگریسته شده و صادرات آن به کشورهای اروپایی آغاز می شود.

هنر قالی بافی در دوران صفویان

درسالهای پایانی سلسله صفویه تا ظهور فتنه افغان که به انقراض این سلسله منجر گردید توجه چندانی به هنر قالیبافی نمی‌شد. سلطان حسین صفوی آخرین پادشاه دوره صفویان در سال ۱۱۳۵ به دست افغان ها سرنگون شد، اما حکومت افغان ها بر ایران چندسالی دوام نیاورد. نادرشاه افشار با قتل عام افغان ها و در راس آنها اشرف افغان، در سال ۱۱۴۸ حکومت افشاریان را بنانهاد که تا سال ۱۱۶۱ دوام داشت. گرچه در دوران افشاریان به علت جنگ های متعدد، هنر فرش بافی همچون دوران صفویان رونق نداشت، با این حال، بافت فرش های نفیس همچنان در جای جای ایران ادامه داشت. از جمله اقداماتی که به نظر می رسد در دوران افشاریان انجام شده، اقدام نادرشاه افشار به احیای صنعت قالی بافی در خراسان بود که شهر مشهد را پایتخت خود قرار داده بود.

تاریخچه فرش دستباف در ایران پیش از اسلام

نام بردن از فرش دستباف در هر نقطه از جهان، بدون ذکر نام ایران، ارزشی نخواهد داشت. ایران یکی از خواستگاه ها و زادگاه های اصلی فرش دستباف بوده و در حال حاضر یکی از مهم ترین و موثرترین کشورهای جهان در بازار هنر صنعت فرش دستباف می باشد.
تعیین قدمت بافت فرش دستباف در ایران کار آسانی نیست. اما آن چه مورد توافق اکثر مورخان و پژوهشگران می باشد، وجود نشانه هایی ایرانی در فرش پازیریک است که قدمت فرش در ایران را حداقل به ۲۵۰۰ سال قبل می رساند. علاوه بر فرش پازیریک، آن چه قدمت بافت فرش در ایران باستان را قطعیت می بخشد، دو فرش دیگری است که در همان محل کشف فرش پازیریک به دست آمدند. در یکی از فرش های کشف شده که از چهار مربع تشکیل شده است، در هرمربع آن، تصویر دو زن روبه روی هم با آتشدانی در وسط و دونفر از خدمتکاران زن در پشت سر آنها دیده می شود. (دقیقا شبیه نقوش حک شده بر کتیبه های به جا مانده از ایران باستان) و در فرش دیگر، دو شیر قوی هیکل همانند شیرهای حکاکی شده در پیکر کنده های تخت جمشید نقش بسته است.

علاوه بر کشفیات پازیریک، نشانه های دیگری از قدمت باستانی فرش ایران، در مکتوبات تاریخ نویسان به چشم می خورد. تاریخ نویسان گزارش می کنند که اسکندر مقدونی پس از فتح ایران، در سال ۳۳۱ قبل از میلاد، هنگامی که به پاسارگاد رفت، تابوت کوروش بزرگ را با پوششی از یک فرش ظریف و نفیس یافت. علاوه بر آن، تاریح نویسان عهد باستان درباره فرش هایی که در آتش سوزی تخت جمشید طعمه آتش گردید، می نویسند: «ایرانیان خزاین تمام کشور را در این شهر (تخت جمشید) گردآورده بودند. از آن جمله قالی گران بهایی که فقط برای تجمل و شکوه و بساط عمارت سلطنتی در آن جا گسترده بودند، خارج از حساب بود».

 

پس از میلاد مسیح نیز نشانه هایی هرچند ضعیف، از هنر فرش بافی ایران به دست آمده است. تکه پاره های فرش مقبره لو-کان که در چین دیده شده است، متعلق به قرون دوم و سوم پس از میلاد است. بررسی ها نشان داده است که نوع پشم آن تنها می تواند متعلق به ناحیه قفقاز باشد که در آن دوران بخشی از ایران بوده است. همچنین به گواه تاریخ، هنگامی که در سال ۶۲۸ میلادی، هرقل، امپراتور بیزانس، کاخ خسرو دوم (خسرو پرویز) پادشاه ساسانی را تاراج کرد، در میان بسیاری پارچه های نفیس و بافت های دستی، قالی های گره باف (نرم) و فرش های سوزن دوزی شده به دست آورد. کنده کاری سنگی طاق بستان نیز که متعلق به دوران ساسانی است، نوعی قماش را با نقش تاکی پیچان نشان می دهد که بر بدنه زورقی آویخته است و در حال حاضر یکی از کارشناسان (آندره گدار فرانسوی) آن را نمونه ای از قالی گره باف پرزدار شناسایی کرده است.

فرش دستباف قبل از اسلام

نمونه دیگر از فرش پرزدار متعلق به دوران ساسانی (قرن ششم میلادی) در سال ۱۹۶۷ در شهر قومس (نزدیک دامغان) کشف شد. علاوه بر آن، در تاریخ ساسانیان به فرش دیگری به نام بهارستان اشاره شده است که بر اساس نوشته های تاریخ نویسان معتبر، حاشیه های آن جواهر نشان بوده است. این فرش کاخ تیسفون خسرو پرویز را مفروش می کرده است. تاریخ نویسان عقیده دارند، این فرش نفیس، دراثر حمله اعراب به ایران (موسوم به جنگ قادسیه) و شکست ایرانیان و پس از فتح مداین، توسط اعراب پاره و تاراج می شود و در نتیجه اثری از آن باقی نمی ماند.

بعد از ورود اسلام به ایران نیز همچنان نشانه هایی از هنر فرش بافی ایران زمین به وقور به چشم می خورد. صورت اموال و اثاث کاخ های هارون الرشید (وفات ۱۹۳ هجری) یکی از این موارد است. در کتاب آل بویه نقل از وجود هزاران تخته قالی و قالیچه در گنجینه خلیفه بوده که از آن شمار، فقط هزار قالی بافت دارابجرد (دارابگرد یا داراب فعلی ) بوده است.

بررسی های تاریخی نشان می دهد ورود اسلام به ایران، سبب از رونق افتادن هنر قالی بافی ایرانیان نشده است. اگرچه در اوایل تسلط مسلمانان بر ایران، به واسطه روحیه ساده زیستی که همواره دین مبین اسلام مبلغ آن است، نقش بستن نقوش و تصاویر انسان و جانداران بر فرش محدود می شود، لیکن قالی بافی به عنوان یک هنر محبوب در بین حکام و سلاطین مسلمان محسوب می شده است. حتی بسیاری از پادشاهان ایران اسلامی در قرون گذشته به حمایت از هنر قالیبافی پرداخته، به ترویج آن در سایر ممالکی که از فتوحات آن ها بود، کمک نموده اند. فرش پاره های فسطاط (قاهره قدیم) که تعدادی به دوره عباسی (قرون دوم و سوم ه.ق. ) و تعدادی به دوره فاطمی (قرون پنجم یا ششم ه.ق ) منتسب هستند و فرش های بافته شده در محدوده امپراتوری عثمانی (ترکیه کنونی) در قرون پانزدهم و شانزدهم میلادی که در طرح و نقش بسیار متاثر از قالی های کاشان و تبریز است، می توانند حکایت از ترویج هنر قالی بافی ایرانی در سایر ممالک اسلامی داشته باشند.

انواع فرش ایرانی

فرش ایرانى از جهات زیادى به نوع های متفاوتی تقسیم مى‌شود. تنوع در اندازه، در بافت،در طرح و نقش، در کیفیت و … موجب تقسیمات متعدد در این زمینه مى‌شود. و هر یک از این نوع‌ها، نام خاص خود را کسب کرده است.

جنس

فرش ایرانى از نظر جنس شامل فرش پشمی، فرش ابریشمی، فرش کرکی، فرش تمام پشم، فرش تمام ابریشم، فرش زربفت، فرش چله ابریشم، فرش چله ‌پشم، فرش کف ابریشم، فرش گل ابریشم و فرش سوف مى‌باشد.

رنگ

فرش‌ها یا خودرنگ هستند یا رنگ شده. در فرش خودرنگ، الیاف آن رنگ نشده است؛ اما در فرش رنگ‌شده از خامه‌هاى رنگین استفاده مى‌شود. منشأ رنگ ممکن است گیاهی، حیوانی، معدنى یا شیمیایى باشد.

اندازه

فرش ایرانى از نظر اندازه نام‌هاى متفاوتى دارد که عبارتند از: قالی، کناره، قالیچه، سجاده‌ای، خرسک، رومبلی، پشتی، پادرى و … .

نقش

انواع فرش از نظر نقش شامل فرش با طرح سنتی، فرش با طرح مدرن، فرش با طرح دستی، فرش با طرح کامپیوتری، فرش با طرح ذهنی، فرش با طرح ابتکاری، فرش با طرح اقتباسی، فرش با طرح کم کار و فرش با طرح پرکار مى‌باشد.

انواع گلیم ایرانی

گلیم در دسته بندی صنایع دستی قرار میگیرد و نوعی دستبافته است که به عنوان کفپوش و مزین کننده مورد استفاده قرار میگیرد. گلیم به زبان ترکیkilim خوانده میشود که در دنیا به این نام میشناسند. در گذشته مواد به کار رفته در گلیم ها از ابریشم، پشم گوسفندان، موی بز و یا از دیگر حیوانات محلی گرفته میشد که در نوع طبیعی آن بسیار با کیفیت و از دوام بالایی برخوردار است، اما در حال حاضر از تار و پود مصنوعی با جنس پنبه استفاده میشود.
امروزه بسیاری از غربی ها به جهت دکور منزلشان از گلیم های مدرن بهره میگیرند که از محبوبیت ویژه ای برخوردار است. همچنین عده ای به عنوان جانماز هم از آن استفاده میکنند.
متداول ترین طرح و نقش هایی که در گلیم استفاده میشود نقوش هندسی و خطوط شکسته است،
تفاوت اساسی گبه با گلیم در این است که، اصولا در بافت گبه از نقشه ی از پیش طراحی شده استفاده نمیکنند و بافنده به صورت ذهنی شروع به بافت گبه میکند ولی برای بافت گلیم در چند نوع آن از ذهنی بافی استفاده میشود. عموما نقش های گبه با توجه به محل روستاییان و عشایر شکل میگیرد. همچنین گلیم بدون پرز است در حالی که گبه دارای پرزهای بلند و ضخامت بیشتری است.

روش های بافت گلیم

گلیم سوزنی: در این نوع گلیم با استفاده از روش سوزندوزی نقش ها و طرح هایی را به وسیله نخ های رنگی به روی پود ترسیم میکنند

گلیم ساده: در این مدل بافت از دو نوع چاکدار و بی چاک استفاده میشود، در نوع چاکدار آن پودها بدون آنکه از مدل خاصی بهره ببرد از لا به لای تارها عبور میکند و بعد از اینکه چند رج بافته شد رنگ پود تغییر میکند همچنین در این روش از دو طرف گلیم میتوان استفاده کرد. در مدل بی چاک گلیم مابین پودهای بکار رفته در بافت رنگ پودها تغییر میکند به همین علت چاک یا خلایی به وجود می آید.

گلیم سوماک: در بافت این گلیم مانند گبه بافنده از روی نقشه یا طرح نمی بافد و به اصلاح سینه باف میگویند. این مدل بافت از مابقی الگوهای دیگر از پیچیدگی بیشتری برخوردار است. طرح های این نوع گلیم ساخته و پرداخته ذهن گلیم باف است و ممکن است از هرچیزی که اطراف بافنده قرار گرفته است مانند زیستگاه خود، طبیعت و .. الهام بگیرد.

گلیم فرش: این نوع از گلیم در بین فرش های دستباف زیاد دیده میشود. بخش هایی از آن مانند نقش گل ها و شاخ و برگ ها پرزدار میباشد که این عمل باعث برجسته نشان دادن طرح گلیم میشود . گلیم فرش ها آمیخته ای از نوع سوماک و فرش است.

گلیم پلاس: این نوع گلیم در گذشته بیشتر بافته میشد ولی امروزه بافت آن بسیار محدود شده است. تار و پود گلیم پلاس ها از پنبه هستند، اما در گذشته تار آن از جنس پنبه بوده است و پود آن از نخ های نازک و لطیف پوشاک قدیمی روستاییان استفاده میشد. گلیم پلاس ها امروزه در بازار به وفور یافت میشوند و یا به عنوان پادری خریداری میشوند

زیلو: ابعاد زیلوها معمولا بزرگتر از دیگر گلیم ها است و بافت آن به نسبت راحت تر و دشواری کمتری دارد. طرح و نقش زیلوها عموما هندسی یا دارای خطوط موازی است همچنین تار و پود هردو از جنس پنبه میباشد.از ابعاد کوچکتر این زیلوها به عنوان زیرانداز استفاده میکنند.

انواع گیم ایرانی

انواع گلیم عبارت است از:

گلیم ایل شاهسون

شاهسونی ها با ایل سون برای صنایع دستی خود از فرآورده های دامی استفاده میکنند. یکی از معروفترین این دستبافته ها ورنی نام دارد که بانوان عشایری با بهره گیری از استعداد، سلیقه، رویدادهای تاریخی یا شخصی، طبیعت یا محیط پیرامونشان به صورت نقش گلیم در بافت خود استفاده میکنند. بعضی از اشکال بکار گرفته شده در طرح این نوع گلیم عناصر چهارگانه جهان را نشان میدهد و برخی دیگر اشکال هندسی را نشان میدهد که با الهام از طبیعت صورت گرفته است. همچنین برای جل اسب ها این گلیم بیشترین کاربرد را دارد.

گلیم لری

گلیم لری یا سرانداز در برخی از مناطق روستایی بافته میشود که عشایر به این نوع گلیم رندی هم میگویند. طرح و نقش این گلیم معمولا از طبیعت نشأت گرفته است. از معروفترین این طرح ها میتوان به ( گل برفی، چهارتکه، گل خورجین، چله چنگ، نقش های شکسته هندسی ) اشاره کرد. در بافت گلیم لری بافنده کار را مانند دیگر دستبافته ها از جلو نمیبافد و نقش گلیم تا اتمام کار قابل رویت نیست که یکی از خصوصیات بینظیر این نوع بافت به شمار می آید.

گلیم هرسین

گلیم هرسین به دلیل استفاده از مواد اولیه مرغوب و با کیفیت و همچنین طرح و نقش بینظیرش یکی از معروفترین گلیم ها در دنیا شناخته میشود. معمولا طرح این گلیم بسیار پر بافته میشود و کمتر قسمت خالی دیده میشود، همچنین در لبه و کناره گلیم هرسین برای جلوگیری از بیدزدگی موی بز بکار میگیرند.

گلیم بلوچ

عموما نقش این گلیم ها راه راه و یا دارای خطوط موازی است و مانند بسیاری از گلیم ها الهام گرفته از محل زیستگاهشان یا محیط پیرامونشان است. رنگ زمینه گلیم های بلوچ شامل: قرمز، قهوه ای روشن و تیره، سورمه ای و … است.

گلیم سنه

یکی از ظریف ترین گلیم های موجود در ایران گلیم سنه یا کردستان است که همانطور که قبل تر توضیح داده بودیم این مدل به روش چاکدار بافته میشود. در بافت گلیم سنه از بهترین مواد اولیه و الیاف با کیفیت استفاده میشود همچنین رنگ های بکار برده در این گلیم از پایداری و مقاومت بالایی برخوردار است. برخی از نقش های گلیم شامل: گلدانی، ترنجدار،ماهی درهم و .. میباشد.

گلیم قشقایی

گلیم قشقایی با بهره گیری از رنگ های جذاب و زنده باعث شده به یکی از زیباترین گلیم ها به شمار آید. مدل بافت این گلیم هم مانند سنه چاکدار میباشد. این مدل بافت به این معناست که میتوان از دو روی گلیم استفاده کرد. با وجود اینکه اکثر گلیم ها با تار و پود از جنس پشم بافته میشود، ایل قشقایی جدای از پشم از نخ هم برای بافت گلیم استفاده میکنند، این در حالی است که در هند فقط از نخ برای گلیم بافی استفاده میکنند.
طرح های مرسوم در گلیم قشقایی معمولا لچک و ترنج،خشتی،قابی و همچنین استفاده از خطوط هندسی و اشکال حیواناتی مانند: آهو، طاووس، بز و .. است. رنگ ها در این گلیم اغلب تند و روشن است و بسیار کم از رنگ های تیره استفاده میشود.

گلیم افشار

این نوع گلیم معمولا دارای ترنج های بزرگ است و کناره یا حاشیه آن از عرض کمی برخوردار است. ابعاد گلیم های افشار مستطیل شکل هستند و بافت آنها چاکدار و از پود پشم و تار نخی استفاده میکنند. رنگ های بکار گرفته شده قرمز، آبی، سفید و … است.

گلیم ترکمنی

از ویژگی های گلیم های ترکمنی وزن سبک و استقامت بالای آن است. استفاده از رنگ های تنالیته قرمز در کنار طرح های زیبا باعث شد ترغیب بسیاری از مردم برای خرید این نوع گلیم بیشتر شود. طرح های هندسی، حیوانی و انتزاعی از نقوش گلیم های ترکمن به شمار می آید.

گلیم زرند

گلیم های زرند دارای طول بلند، عرض کم و از استحکام بالایی در برابر عوامل آسیب زا برخوردارند. نوع بافت آنها به صورت چاکدار است و نقوش آن از عناصر طبیعت مانند گل و گیاه نشأت میگیرد. به علاوه ترنج و برخی از نقوش هندسی درهم در این دسته از گلیم ها دیده شده است.

راههایی مفید برای جلوگیری از بید زدگی فرش

بیدها از دسته موجودات موزی به شمار می آیند که تخم خود را در منسوجاتی نظیر فرش و انواع بافتنی ها که از پشم بهره گرفته است میگذارند. بسیاری از مردم تصور میکنند آسیبی که به محصولاتشان وارد شده از بیدهای بالغ است، این در حالی است که نوزادان آن ها به جهت رشد و نمو از پروتئین موجود در مواد اولیه فرش ها به سبب تغذیه خود استفاده میکنند.
این بیدها به دو دسته تقسیم میشوند: بید پوشاک (Moth) و بید قالی (beetle) که هر دو نوع این بیدها قاتل پشم هستند، در نوع وخیم بیدزدگی و خرابی فرش به این صورت است که فقط چله قالی عاری از هرگونه پشم باقی میماند.
اما حمله بیدها هنگامی رخ خواهد داد که ما به درستی از محصولات خودمان مراقبت و نگهداری لازم را انجام ندهیم و از فرش های خود به خصوص از نوع نفیس و آنتیک آن غافل شویم. با ما همراه باشید تا با رعایت چند نکته ساده عمر کالای با ارزش خود را افزایش دهید.

 

بید زدگی قالی

۱٫ در مواقعی که از فرش خود استفاده نمیکنید و قصد انبار کردن آن را در مدت زمان بلند دارید پس از گرفتن گرد و خاک آن از مواد ضدعفونی کننده استفاده نمایید، سپس برای نتیجه ی بهتر از تعدادی قرص نفتالین که قبل تر آن را خورد کرده اید لا به لای قالی مورد نظرتان بکار بگیرید. *هشدار: با احتیاط و توجه بیشتری از این ماده سمی استفاده کنید زیرا بی دقتی و سهل انگاری صدمات سنگین و حتی جبران ناپذیری به بدن انسان وارد میکند، پیشنهاد میشود با دستکش اینکار را انجام دهید.
۲٫ به جای آنکه قالی را در پلاستیک لوله کنید (تحت هیچ شرایطی قالی را تا نکنید زیرا باعث شکسته شدن آن میشود) از کاغذ استفاده نمایید و از محل زندگیتان (به دلیل استفاده از نفتالین) دور نمایید، توجه داشته باشد به منظور حفظ بهتر فرش ابدا آن ها در مکان های مرطوب و نمناک قرار ندهید.
۳٫ در گذشته بسیاری از مردم از گیاهان طبیعی مانند سدر برای جلوگیری از بیدزدگی بهره میگرفته اند که چندان کاربرد و تاثیر بسزایی نداشت. اگر نمیخواهید از نفتالین استفاده کنید از محصولات قابل اطمینان ضد بیدی که در بازار یافت میشوند استفاده کنید، این محصولات از خوردگی پشم ها جلوگیری میکند.
۴٫ لازم به ذکر است که بیدها صرفا در محل های کم رفت و آمد مرطوب و تاریک حمله نمیکنند، این آسیب ها ممکن است در قسمت هایی که فرش ها تا خورده اند یا در زیر مبلمان و وسایل خانه قرار گرفته اند اتفاق بیافتد. برای جلوگیری از این پیشامد دست کم هفته ای یک مرتبه فرش خود را جارو نمایید، فراموش نکنید که ریشه های قالی را تحت هیچ شرایطی با جاروبرقی گردگیری نکنید زیرا ممکن است باعث کشیده شدن بیش از حد و در نهایت موجب پارگی شود.

جلوگیری از بید زدگی فرش

۵٫ بیدزدگی منحصرا مخصوص فرش های زیر پا نیست، تابلو فرش هایی که به دیوار نصب هستند ممکن است مستعد این آسیب قرار بگیرند. به همین علت گردگیری مداوم برای تمامی منسوجاتی که از پشم درست شده اند لازم است.
۶٫ اگر آثاری از خرابی مشکوک در قالی خود احساس کردید بلافاصله با محلول های ضد بید بشورید. اسپری حشره کش ها هم میتواند در این امر مفید واقع شوند و از تولید مجدد سوسک ها و حشرات موزی جلوگیری مینماید. (هنگام استفاده از این اسپری ها دستکش و لباس محافظ بپوشید و محل را مدت زمان کوتاهی ترک کنید تا کاملا در هوا پراکنده شود)
۷٫ در نهایت به این نکته توجه داشته باشید که قبل از شستشوی فرش گرد و خاک ها را کاملا خارج کنید برای اینکه موقع شستن با آب آمیخته و فرش شما دچار پوسیدگی زود هنگام میشود.

قالی های تصویری دوره قاجار

قالی های تصویری، گروه نسبتاً بزرگی از قالی های دوره قاجار را تشکیل می دهند که تعداد قابل توجهی از آنها در موزه فرش ایران نگهداری می شوند. مطالعه و بررسی چنین مجموعه وسیع و گسترده ای که در دوره قاجار ایجاد شده، روشنگر بسیاری از نکات و مسایل مربوط به تاریخ قالیبافی به ویژه در زمینه طرح و نقش قالی است. پدیده تصویرگری در قالی های قاجار، به عوامل مختلف فرهنگی، اجتماعی و هنری این دوره به شدت هم بسته است. مقاله حاضر می کوشد ضمن بررسی عوامل زمینه ساز و مؤثر بر روند تصویرگری در قالی های قاجار، قالی های تصویری موزه فرش ایران را براساس مضامین و موضوعات به کار رفته در آنها دسته بندی و معرفی کند.
در این مقاله به تأثیرپذیری از فرهنگ و هنر غرب، گرایش به واقعگرایی در هنر، ظهور دو پدیده چاپ و عکس و تفکر انسان محور، به عنوان عوامل مؤثر در پدیده تصویرگری در قالی ها توجه شده است و بیست نمونه تصویر از قالی های تصویری موزه فرش ایران در قالب گروه های مختلف با مضامین مشترکی چون پادشاهان و مشاهیر، اروپاییان، ایران باستان، مذهب و داستان های ادبی مورد بررسی قرار می گیرد.

در دوره قاجار، به واسطه شرایط فرهنگی، اجتماعی و هنری، طرح ها و نقوش قالی ها علاوه بر ادامه سنت های پیشین تحولاتی نیز یافته است. به عنوان مثال، طرحهای بندی و قابی به شکل گسترده ای در قالی ها به چشم می خورد که از آن میان می توان به طرح های مشهور به گلفرنگ، بتهای و ماهی درهم اشاره کرد. همچنین، گرایش به منظره پردازی و طبیعت در نقوش قالی های این دوران، حائز اهمیت است لیکن، آنچه در طرح و نقش قالی ها، از اهمیتی ویژه برخوردار بوده و چونان انقلابی در عرصه قالی ها رخ مینماید، پدیدهای تحت عنوان «تصویرگری» است که تا پیش از این، در قالی ها تقریباً بی سابقه بوده است. قالی های تصویری، گروه وسیعی از قالی های این دوران را به خود اختصاص داده است. چنین رویکردی در زمینه طرح و نقش قالی ها، بدون شک متأثر از فضا و شرایط حاکم بر جامعه قاجار است که در ادامه نوشتار بدان اشاره خواهد شد.

طرح های تصویری یا فیگوراتیو، در مقابل طرح های تجریدی و انتزاعی قرار می گیرد. بابک احمدی در بیان مفهوم تصویر، توضیح می دهد یک تصویر از نشانه های دیداری تشکیل می شود. نشانه های دیداری، هر آنچه با چشم دیده و با ادراک حس می کنیم را شامل می شود؛ همچون چشم انداز جنگل یا نمایشی بر صحنه تئاتر. اما این نشانه ها (یا نظامی متشکل از این نشانه ها) را به شرطی می توان تصویر خواند که در متنی ثبت شده باشد. به این ترتیب، هرگاه نشانه های دیداری در متنی جای گیرد، به نشانه تصویری تبدیل می شود و تصویر، بخش ثبت شده نشانه های دیداری بر مواردی چون فیلم، کاغذ، کرباس و خطوط و شیارهای الکترونیک یا لیزری و … است.

در زبان های اروپایی، ریشه کلمه «تصویر» با واژه «تقلید» ارتباط دارد. به گفته «رولان بارت»، این نکته به سرعت ما را به مهمترین جنبه بحث از نشانه های تصویری می رساند و آن اینکه تصویر، تقلید است شاید بتوان گفت، اطلاق عنوان “تصویری” بر طرح های مورد بررسی نیز به همین نکته دلالت دارد و از این طریق، تأکید بر جنبه همانندی و تقلید از طبیعت موردنظر قرار گرفته است. با این اوصاف و بررسی قالی هایی که به عنوان تصویری شهرت دارند، می توان گفت، طرح های تصویری به آن دسته از طرح های قالی ها اطلاق می شود که به موضوعات مختلفی چون تاریخی، دینی، داستانی یا ادبی اشاره داشته و یا منظره ای را توصیف می کنند. غالبا این طرحها جنبه روایتگری داشته و بیانگر موضوع مشخصی است. آنچه در این دسته از طرح ها شاهدیم، نمایش چیزی واقعی و طبیعی است؛ نه انتزاعی و نقش های مجرد بکار رفته در آنها نیز، اغلب شامل نقوش فیگوراتیو و انسانی یا اشیای بیجان و طبیعت است. به عبارت دیگر، طرح های تصویری چیزهایی را به ما می نمایاند که در دنیای واقعی، ما به ازایی برای آنها وجود دارد و از این نظر در دسته بندی پیرس جزء نشانه های شمایلی به حساب می آید. حال که تا اندازه ای با مفهوم تصویرگری در قالی ها آشنا شدیم، لازم است، عوامل مؤثر بر این پدیده را بررسی کنیم. به اعتقاد نگارندگان، این عوامل را می توان در سه گروه، خلاصه کرد :

– تأثیرپذیری از غرب و گرایش به واقعگرایی در هنر

– تفکر انسان محور

– ظهور پدیده چاپ و عکس

نقوش قالی قاجار

بررسی عوامل مؤثر بر روند تصویرگری در قالیهای قاجار
در دوران قاجار، با گسترش روابط خارجی و ورود هرچه بیشتر نقاشی های اروپایی، باسمه ها و کارت پستالها و دیگر مصنوعات منقوش اروپایی، توجه بسیاری از هنرمندان به نقوش طبیعت گرایانه اروپایی جلب شده و جنبش فرنگی سازی که از دوران صفویه آغاز شده بود، بیش از پیش گسترش یافت« . .

مستشاران و جهانگردان و تاجران فرانسوی، ایتالیایی، انگلیسی، آلمانی و روسی، نقاشی های چاپ شده را با خود به ایران آورده و به دربار قاجار هدیه می دادند. هنرمندانی نیز، چون ژول لوران، نقاش فرانسوی و اساتید دیگری از هلند و آلمان، به طور خصوصی در دربار قاجار و دارالفنون به تعلیم و تدریس نقاشی می پرداختند.

محوریت انسان به عنوان موضوع اصلی در هنرهای قاجار از جمله قالیهای تصویری، پدیده ای است که تا حدود زیادی به دنبال تأثیر پذیری از فرمها و مضامین هنر اروپایی و فرهنگ و تفکر اومانیستی حاکم بر جوامع غربی، به درون هنر ایران رخنه کرد و دریچه نگاه مثال اندیش و انتزاع طلب هنرمند ایرانی را به سوی جلوه ها و مظاهر وسوسه انگیز طبیعت سوق داد. در دوره قاجار، جامعه ایران با الگوبرداری از غرب، به سوی تجدد و مدنیت گام برداشت و به دنبال تحولاتی که تجدد به همراه آورد، انسان، به عنوان موضوعی مستقل در هنرها از جایگاه ویژه ای برخوردار شد در زمینه نقاشی، رواج پیکرنگاری درباری در زمان فتحعلی شاه، تجلی بارز چنین رویکردی است. در این سبک که روش های طبیعت پردازی، چکیده نگاری و آذینگری به طرز درخشانی با هم سازگار شده است؛ پیکر انسان اهمیت اساسی دارد.

در عرصه قالی ها نیز پدیده تصویرگری را می توان شکل دیگری از بروز و ظهور پیکرنگاری به شمار آورد از طرفی، این دوران مقارن است با ظهور صنعت چاپ و تولید کتابهای مصور چاپی. امکانات چاپ به نوبه خود، موجب برداشت های نوینی از هنر نقاشی و ارتباط، هنرمندان نقاش با گروه های کثیری از مردم شد تا بتوانند آثار خود را در معرض نمایش عموم قرار دهند. به همین دلیل، توجه به مصنوعات مردم پسند و ارایه تصاویری به لحاظ ساخت، ساده و به لحاظ محتوا مردمی بودند، رایج شد. از سوی دیگر، این کتابها که به اقتضای محدودیت های فنی چاپ، تصاویر سیاه و سفید با خطوط محیطی را شامل می شد، منبع الهام مناسبی برای طیف وسیعی از صنعتگران کارگاه های صنایع دستی مثل قلم کاری یا کاشی سازی و قالیبافی بود.

سادگی این تصاویر، عامل دیگری بود که استفاده از تصاویر کتب را بر روی پرده های قلم کار و قالی توجیه می کرد. پرده ها نیز به دلیل ابعاد بزرگشان و ترکیب بندی های مشابه با طرحهای قالی ها، الگوی مناسبی برای قالیبافان یا طراحان قالی به شمار می رفتند. از دیگرعوامل مؤثر بر جنبش تصویرگری، پیدایش عکس و صنعت عکاسی در ایران است. اوج تولید قالیچه های تصویری مصادف است با اوایل سلطنت ناصرالدین شاه و پیدایش صنعت عکاسی. عکس و عکاسی موجب شد موضوعات تازه ای وارد هنرهای تصویری آن زمان شود و در طرح قالیچه های شاهی تأثیر بگذارد.

آشنایی با قالی امپراطور

فرش امپراطور در نیمه دوم قرن شانزدهم با تار و پود ابریشم و پرز پشم در ابعاد ۷۵۹٫۵*۳۳۹٫۱ سانتی متر با وزن ۶۵٫۳ kg در یکی از کارگاه های قالیبافی که برای شاه طهماسب فعالیت میکردند بافته شده است. گفتنی است این فرش دارای بیش از ۴۰۰۰ گره در متر مربع است، مشخص کردن مکان دقیق بافت این قالی تقریبا غیرممکن است اما احتمالا در مجاورت هرات یا از سبزوار خراسان سرچشمه گرفته است. پشم های قالی امپراطور از نوع بسیار با کیفیت است که کارشناسان احتمال دادند از پشم های بسیارظریف بره گرفته شده است.

رنگرزی به صورت گیاهی صورت گرفته است و کاملا نشان دهنده هنر رنگ آمیزی با استفاده از گیاهان رنگ زا در طبیعت بوده است.برای بسیاری از مردم درخشش و روشنایی این رنگ ها غیرقابل باور است و باید اظهار کرد بیشتر بخاطر رنگ های بکارگرفته شده شهرت جهانی دارد. رنگ درخشان و فروزنده سبز زمردی در حاشیه ها با قرمز لاکی در زمینه ی فرش توازن منحصر به فردی را برقرار کرده است همچنین در حاشیه اصلی طلایی رنگ و داخل زمینه اشعار فارسی ظهیرالدین فاریابی با خط نستعلیق حک شده است که باعث زیبایی و اصالت بیشتر گشته است. ناگفته نماند بعضی ها بر این باورند که این قالی متعلق به امپراطور روسیه پیتر اول است.

تاریخچه فرش امپراطور

طرح و نقشه ی فرش امپراطور دارای ریزه کاری های فراوانی است و زمینه ی آن پر از شاخه های مارپیچ،گل و برگ های عظیم، شکوفه های درهم آمیخته با پیچک های کوچکتر است، در میان اشکال بزرگ گل ها،جنگلی از حیوانات واقعی و افسانه ای قدرتمندی به چشم میخورد که برخی از آنها آزادند و برخی دیگر با حالتی خشمگین محبوس شده اند همچنین برخی از سرهای حیوانات در لابلای شاخه ها پنهان شده اند. (در عکس های زیر تمامی جزییات کاملا آشکار است) بدون شک قالی آنتیک امپراطور یکی از خاص ترین طرح ها را در میان فرش های ایرانی دارد. همچنین در سال ۱۹۴۱ به موزه متروپولیتن نیویورک واگذار شد اما متاسفانه شرایط آن بسیار وخیم بود و تار و پود ابریشم آن تقریبا از بین رفته بود و قسمت هایی از آن جدا شده بود به همین علت این قالی شگفت انگیز در ۶۰ سال بعد دوبار بیشتر در بین عموم نمایش داده نشد.لازم به ذکر است بیشتر از ۳ سال به طول انجامید تا آن را ترمیم و تا حدودی بازسازی کنند.

نقش قالی امپراطور

شعر کامل فرش امپراطور:

بیا که عهد چمن تازه کرد باد بهار/ که باز گشت چمن را طراوت رخ یار
چمن هنوز لب از شیر ابر ناشسته/ چو شاهد آن خط سبزش دمید گرد عذار
مخدّرات چمن جلوه م کینند امروز/ عروسیست نبات بنات را پندار
و گرنه بهر چه گردون شکوفه گل را/ سفیده بر زده گلگونه کرده بر رخسار
همه جواهر لعلست غنچه را در تنگ/ همه بضاعت مشک است لاله را در بار
ولی ز تنگ دلی گل بخود فرو شده بود/ نمی گشود دهان و نمی نمود عذار
فراز تخت زمرد نشست از شبنم بتاج/ لعل درآویخت لؤلؤ شهوار
بیاض دیده نرگس نگرتعالی الله که/ هست خیره ازو ؟ دیده اولو الأبصار
چمن ز غنچه نماید هزار خرگه سبز/ سفیده دم که زند ابر خیمه بر گلزار
شکوفه هر درمی را که داشت داد بباد سحاب/ هر گهری را که یافت کرد نثار
مذاکران چمن چون مقدسان فلک فراز/ سدره اشجار بین که در اسحار
دعای شاه جهان م کینند و میگویند که / باد تا ابد از عز و جاه برخوردار

تعریف فرش گل برجسته

این روزها با پیشرفت صنعت نساجی انواع فرش ماشینی در طرحها و نقش های مختلف قابل طراحی و بافت می باشند . جدیدترین محصول تولید شده در صنعت فرش فرشهای گل برجسته یا هایبالک می باشند ، فرش گل برجسته یا فرش هایبالک به فرشی گفته می شود که پرزهای نقوش آن بین ۴ تا ۵ میلیمتر بلندتراز پرزهای سطح زمینه فرش بافته می شود و به شکل سه بعدی بسیار زیبا و خاصی در سطح فرش دیده می شود . در ادامه توضیحات درباره محصولات فرش گل برجسته را قرار داده ایم.

 

 

فرش گل برجسته دارای سطوح و برجستگیهای خاص و فوق العاده زیبا در طرح ها و نقش های مختلف می باشند. فرش گل برجسته ماشینی با مشخصات فنی مختلف از جمله فرش ۱۰۰۰ شانه با تراکم ۳۰۰۰ و فرش گل برچسته ۱۲۰۰ شانه با تراکم ۳۶۰۰ قابل بافت می باشند

رنگ در فرش ترکمن

رنگ در فرش ترکمن محدود است. رنگ‌هایی که سابقاً در فرش ترکمن استفاده می شده ۵ رنگ بوده است:

سفید
سیاه
سبز تیره
لاکی تیره
لاکی متمایل به زرد اما این ۵ رنگ بعدها توسط شخصی به نام نیاز محمد نیازی به ۱۲ رنگ رسید و رنگ‌هایی که اضافه شد شامل: طوسی، دارچینی، عبایی، قهوه‌ای روشن، قهوه‌ای تیره، طلایی، نخودی، آبی آسمانی بودند. در زیر موادی که رنگ‌ها را از آن‌ها می گرفته‌اند؛ بیان شده است.
لاکی:گرد ریشهٔ روناس
قهوهای:پوست گردو+ریشه روناس
دارچینی:پوست گردو+روناس+پوست انار
نخودی:زاج سفید+پوست انار
طوسی یا موشی:زاج سیاه+پوست انار
مشکی:پوست گردو+نیل
زیتونی:پوست انار+برگ مو+پوست گردو

آرایهٔ هندسی

شامل آرایه‌های:

آرایهٔ سیستان
آرایهٔ عشایرفارس
آرایهٔ کهگیلویه وبویراحمد
آرایهٔ بختیاری
آرایه ترکمن
آرایه جوشقان قالی
آرایهٔ باختران

آرایهٔ سیستان

دراین نوع آرایه نقش‌های زیادی به‌کار برده می‌شودکه ازجملهٔ آنها چنین است:آرایهٔ ماربسوزه، آرایهٔ هشت چنگک، آرایهٔ پروانه، آرایهٔ چنگک، آرایهٔ جانماز، آرایه پیچ، آرایهٔ ستاره، آرایهٔ سیب، آرایه چتر، آرایه جلک، آرایهٔ هشت پر، آرایه میخی، آرایهٔ گلدارو…

آرایهٔ عشایر فارس

آرایه‌های عشایرفارس به سه دسته تقسیم می‌شود: ۱. شکلهای شکسته مرکب:این نوع شکل‌ها با وجود شکستگی خوداز طرح‌های شهری مانند پیچک و گردان ساخته شده‌اند. ۲. شکل هاوطرحهای حیوانی ۳. اشکالی می‌باشند که رابطهٔ آنها مستقیم وآشکار نیست و به هم پیوسته نمی‌باشند. ویژگی مهم این نوع شکلهادرهندسی بودن آرایه‌ها بدون نیاز به طرح و بافت ذهنی می‌باشد. این نوع طرح‌هااشکال گوناگونی دارند که ازجملهٔ آن‌ها می‌توان به موارد زیراشاره کرد:

آرایهٔ گل هشت پر:قدیمی‌ترین نوع بافت در فارس می‌باشد که با گلبرگ‌هایی یکی درمیان سیاه و سفید و تیره و روشن کاربرد دارد. کمتر فرشی پیدا می‌شود که درآن گل هشت پر به کار نرفته باشد.

آرایهٔ اناری:قدیمی‌ترین نقش انار به اوایل هزاره سوم برمی‌گردد. در دوره ساسانیان گل‌های انار جایگزین برگ‌ها شده‌است. درنقش‌های اناری ایران قدیم دانه‌های انار پیدا نبوده فقط در یکی از قالی‌های دوران صفویان انار رامی‌شکافند و دانه‌هایش پیدا می‌شود.

آرایه‌های کهگیلویه وبویراحمد

آرایه‌های فرش کهگیلویه وبویراحمد به دودسته تقسیم می‌شود:

نقش‌های تزئینی:این نقش‌ها معمولاً نقش‌های تجریدی می‌باشند که با تغییر و تحولات زیاد توانسته‌اند به عنوان نقش اصلی اکثر بافت‌ها قرار گیرند که چند مورداز آن عبارت‌اند از:

آرایهٔ ستاره :این نوع آرایه در اکثر بافت‌های این استان دیده می‌شود و در متن قالی کاربرددارد. هشت پر دارد که پرهای آن شکل یک لوزی رانشان می‌دهند. آرایه گل وگیاه :گلهاوگیاهان با روشهای تجریدی ورئال برروی بافت‌ها نمایش داده می‌شوند و بافت این نوع نقش‌ها سلیقه‌ای می‌باشد. آرایهٔ سماور :این نوع نقش دراین استان فراوان بافته می‌شود و می‌توان گفت نوعی ازنقش‌های گلدانی می‌باشد. گاهی گل چندپر را روی سماور می‌بافند که شبیه به درخت زندگی است.

نقش‌های حیوانی

آرایه‌های بختیاری

این نوع آرایه به دو دسته تقسیم می‌شود: ۱. بررسی موتیف‌های خشتی بختیاری (شلمزار، قهفرخ، سامان، چالشتر):بیشتر موتیف‌های داخلی خشت در سامان و قهفرخ تجریدی می‌باشد و بعداً پره‌های چالشتری منطقه‌های دیگر به آن دست پیدا کرده‌اند و طرح‌های چالشتری پدیدآوردند. آرایه‌های قالی چالشتر را به طورکلی از خشتهای شلمزار، سامان وقهفرخ گرفتند. موتیف‌های خشتی قهفرخ، شلمزار و سامان با طرح چالشتری در سادگی و بافت آن باهم فرق دارند. نمونه‌ای ازآرایه‌های بختیاری دستهٔ اول:آرایهٔ گل پیاز، آرایهٔ درخت، آرایهٔ دهن اژدری. ۲. آرایه‌های هندسی دیگر نقش‌های بختیاری:آرایهٔ دوگل، آرایهٔ بوته شاهی، آرایهٔ رکابی، آرایه چپقی و…

آرایه‌های ترکمن

برای بافت این نوع آرایه از رنگ‌بندی ثابت استفاده نمی‌کنند و معمولاً نقش‌های چندضلعی درمتن ونقش‌های ریز به هم چسبیده در حاشیه کاربرد دارد. نمونه‌ای از آرایه‌های ترکمن را که می‌توان به آن‌هااشاره کرد شامل:

آرایهٔ حاشیهٔ اول:در دو نوع می‌باشد که یکی دراطراف قالیچه و دیگری در حاشیهٔ عرض به‌کارمی‌رود. حاشیه ی اول دارای رنگ قالیچه می‌باشد، ۳تا۰/۵ متر پهناداردودر دو طرف عرض قالیچه به صورت خطی پهن بافته می‌شود و این کار نشان‌دهندهٔ طایفهٔ هر بافنده می‌باشد.
آرایه قوش:به معنی پرنده می‌باشد و به رنگ‌های سفید و قرمز است و نشانگر شکل هندسی پرنده درحال پرواز می‌باشد.
آرایه خان قامچی:به معنی شلاق خان می‌باشد و شکل هندسی شلاق می‌باشد. ازاین نوع آرایه درحاشیه هااستفاده می‌کنند.

آرایه جوشقان قالی

این نوع آرایه به ۲بخش تقسیم می‌شود: الف. آرایه‌هایی می‌باشند که از نقشهای گردان اصفهان مثل نقش اسلیمی برداشت کرده‌اند و با نقش‌های ذهنی الهام گرفته از طبیعت مخلوط کرده وآرایهٔ جدیدی راساخته‌اند. مانند:

آرایهٔ غنچه:این نوع آرایه درنقشه‌های جوشقان فراوان یافت می‌شود و معمولاً به ۳ روش بافته می‌شود:

۱. غنچه‌هایی می‌باشند که از یک طرف به شاخه آویزانند. ۲. غنچه‌هایی که درنوک شاخه‌اند. ۳. غنچه‌هایی که از دو طرف به شاخه آویزانند.

آرایهٔ رجی:این گلهارابه تعداد ردیف‌هایی که می‌بافند به این اسم خوانده‌اند. مثلاً:۱۳رجی و۱۵رجی.

ب. آرایه‌هایی می‌باشند که از برداشت آرایه‌های دستهٔ اول پدیدآ مده و حالت تجریدی به خود گرفته‌اند. مانند:آرایهٔ سیرزنبق، آرایهٔ غنچه‌ای سه لنگ، طرح خنچ، طرح اسلامی و…

آرایهٔ باختران

آرایه‌های قالی باختران ۲ خصوصیت دارند:همگیشان شامل خطوط هندسی‌اند و شکل‌های هندسی درآن‌ها هم به صورت منظم و هم غیرمنظم‌اند. فرق شکل گیری آرایهٔ باختران با سایر مناطق ایران این است که اکثر خط‌های شکستهٔ این نوع آرایه با دو خط موازی تشکیل شده‌است. آرایه‌هایی که درقالی‌های باختران به‌کاررفته‌اند فراوانند. امابعضی از آنها کارایی بیشتری داشته‌اند. مثل:گل زنگوله، آفتابه، عروسک، چراغ، مسجد، حوض، مهروآیینه و… می‌باشند.