تاریخچه فرش دستباف در ایران پیش از اسلام

نام بردن از فرش دستباف در هر نقطه از جهان، بدون ذکر نام ایران، ارزشی نخواهد داشت. ایران یکی از خواستگاه ها و زادگاه های اصلی فرش دستباف بوده و در حال حاضر یکی از مهم ترین و موثرترین کشورهای جهان در بازار هنر صنعت فرش دستباف می باشد.
تعیین قدمت بافت فرش دستباف در ایران کار آسانی نیست. اما آن چه مورد توافق اکثر مورخان و پژوهشگران می باشد، وجود نشانه هایی ایرانی در فرش پازیریک است که قدمت فرش در ایران را حداقل به ۲۵۰۰ سال قبل می رساند. علاوه بر فرش پازیریک، آن چه قدمت بافت فرش در ایران باستان را قطعیت می بخشد، دو فرش دیگری است که در همان محل کشف فرش پازیریک به دست آمدند. در یکی از فرش های کشف شده که از چهار مربع تشکیل شده است، در هرمربع آن، تصویر دو زن روبه روی هم با آتشدانی در وسط و دونفر از خدمتکاران زن در پشت سر آنها دیده می شود. (دقیقا شبیه نقوش حک شده بر کتیبه های به جا مانده از ایران باستان) و در فرش دیگر، دو شیر قوی هیکل همانند شیرهای حکاکی شده در پیکر کنده های تخت جمشید نقش بسته است.

علاوه بر کشفیات پازیریک، نشانه های دیگری از قدمت باستانی فرش ایران، در مکتوبات تاریخ نویسان به چشم می خورد. تاریخ نویسان گزارش می کنند که اسکندر مقدونی پس از فتح ایران، در سال ۳۳۱ قبل از میلاد، هنگامی که به پاسارگاد رفت، تابوت کوروش بزرگ را با پوششی از یک فرش ظریف و نفیس یافت. علاوه بر آن، تاریح نویسان عهد باستان درباره فرش هایی که در آتش سوزی تخت جمشید طعمه آتش گردید، می نویسند: «ایرانیان خزاین تمام کشور را در این شهر (تخت جمشید) گردآورده بودند. از آن جمله قالی گران بهایی که فقط برای تجمل و شکوه و بساط عمارت سلطنتی در آن جا گسترده بودند، خارج از حساب بود».

 

پس از میلاد مسیح نیز نشانه هایی هرچند ضعیف، از هنر فرش بافی ایران به دست آمده است. تکه پاره های فرش مقبره لو-کان که در چین دیده شده است، متعلق به قرون دوم و سوم پس از میلاد است. بررسی ها نشان داده است که نوع پشم آن تنها می تواند متعلق به ناحیه قفقاز باشد که در آن دوران بخشی از ایران بوده است. همچنین به گواه تاریخ، هنگامی که در سال ۶۲۸ میلادی، هرقل، امپراتور بیزانس، کاخ خسرو دوم (خسرو پرویز) پادشاه ساسانی را تاراج کرد، در میان بسیاری پارچه های نفیس و بافت های دستی، قالی های گره باف (نرم) و فرش های سوزن دوزی شده به دست آورد. کنده کاری سنگی طاق بستان نیز که متعلق به دوران ساسانی است، نوعی قماش را با نقش تاکی پیچان نشان می دهد که بر بدنه زورقی آویخته است و در حال حاضر یکی از کارشناسان (آندره گدار فرانسوی) آن را نمونه ای از قالی گره باف پرزدار شناسایی کرده است.

فرش دستباف قبل از اسلام

نمونه دیگر از فرش پرزدار متعلق به دوران ساسانی (قرن ششم میلادی) در سال ۱۹۶۷ در شهر قومس (نزدیک دامغان) کشف شد. علاوه بر آن، در تاریخ ساسانیان به فرش دیگری به نام بهارستان اشاره شده است که بر اساس نوشته های تاریخ نویسان معتبر، حاشیه های آن جواهر نشان بوده است. این فرش کاخ تیسفون خسرو پرویز را مفروش می کرده است. تاریخ نویسان عقیده دارند، این فرش نفیس، دراثر حمله اعراب به ایران (موسوم به جنگ قادسیه) و شکست ایرانیان و پس از فتح مداین، توسط اعراب پاره و تاراج می شود و در نتیجه اثری از آن باقی نمی ماند.

بعد از ورود اسلام به ایران نیز همچنان نشانه هایی از هنر فرش بافی ایران زمین به وقور به چشم می خورد. صورت اموال و اثاث کاخ های هارون الرشید (وفات ۱۹۳ هجری) یکی از این موارد است. در کتاب آل بویه نقل از وجود هزاران تخته قالی و قالیچه در گنجینه خلیفه بوده که از آن شمار، فقط هزار قالی بافت دارابجرد (دارابگرد یا داراب فعلی ) بوده است.

بررسی های تاریخی نشان می دهد ورود اسلام به ایران، سبب از رونق افتادن هنر قالی بافی ایرانیان نشده است. اگرچه در اوایل تسلط مسلمانان بر ایران، به واسطه روحیه ساده زیستی که همواره دین مبین اسلام مبلغ آن است، نقش بستن نقوش و تصاویر انسان و جانداران بر فرش محدود می شود، لیکن قالی بافی به عنوان یک هنر محبوب در بین حکام و سلاطین مسلمان محسوب می شده است. حتی بسیاری از پادشاهان ایران اسلامی در قرون گذشته به حمایت از هنر قالیبافی پرداخته، به ترویج آن در سایر ممالکی که از فتوحات آن ها بود، کمک نموده اند. فرش پاره های فسطاط (قاهره قدیم) که تعدادی به دوره عباسی (قرون دوم و سوم ه.ق. ) و تعدادی به دوره فاطمی (قرون پنجم یا ششم ه.ق ) منتسب هستند و فرش های بافته شده در محدوده امپراتوری عثمانی (ترکیه کنونی) در قرون پانزدهم و شانزدهم میلادی که در طرح و نقش بسیار متاثر از قالی های کاشان و تبریز است، می توانند حکایت از ترویج هنر قالی بافی ایرانی در سایر ممالک اسلامی داشته باشند.

بررسی روش های رده بندی طرح و نقش فرش ایرانی

نقوش سنتی فرش آنطور که شرکت سهامی فرش آنها را دسته بندی نموده و در کتاب فرش ایران نیز نقل شده است دارای ۱۹ گروه اصلی و تعداد زیادی زیرگروه‌های فرعی است.

بخش اول

زیبایی سحرانگیز رنگ و نقش دست بافته های ایران به گونه های است که میتوان گفت والاترین جایگاه را در میان هنرهای مردمی داراست. حضور و بقای دستبافته ها در گذار تاریخ فلات ایران همواره تجلیگر بخشی از فرهنگ و هنر ساکنان روستاها، شهرها و مردمان عشایر و قبایل آن محسوب میگردد. پراکندگی جغرافیایی این هنر در گذشته و حال قابل توجه و تأمل است. در هر یک از مناطق با شیوه و روش خاص خود و با تکیه بر ویژگی‌های کاربردی دستبافته‌ها (زیراندازها) سعی در خلق زیبایی دارند. این وجاهت جز به رنگ و نقش میسر نشده است. رنگ و نقش در هر یک از مناطق ویژگی بومی و خاص خویش را یافته که در کنار ویژگی‌های فنی خاص هر منطقه، امکان شناخت و تمیز دستبافته‌ها را از یکدیگر را به وجود می‌آورد. تنوع طرح و نقش دستبافته های ایرانی به حدی است که آن را قویترین و محکمترین عامل اعتبار هنری این آثار می‌شمارند. دستبافته‌ها در سه گروه روستایی، عشایری و شهری مراتب اعتلا را طی نموده‌اند و توجهی فراگیر را به سوی خویش جلب کرده‌اند.

این توجه از زوایای گوناگون صورت گرفته، از منظر محققان، بازرگانان، علاقه‌مندان و… که هر یک از آنها دستبافته‌ها را با یافته‌های خویش تعریف و ستایش کردهاند؛ و حیرت آور آنکه هر یک در اهتمام پژوهشی خویش تعاریفی صرفا شخصی ارائه نموده‌اند یا در پی تعمیم تعاریف شبه برانگیز دیگری برآمده‌اند. از اینرو انگیزه نگارش این سطور بررسی دیدگاه‌های گوناگون توام با نابسامانی است تا شاید بتوان با ارزیابی این گوناگونی‌های بدون ساختار به بیانی استوارتر دست یافت و در پی پاسخی برآمد برای این پرسش‌ها:
آیا تقسیم بندی و طبقه‌بندی طرح ها و نقوش قالی ایران براساس محتوی و مفاهیم طرح و نقش صورت گرفته است؟ آیا اینگونه طبقه بندی‌ها توان کاربردی و شناختی لازم را دارا است؟ سیسیل ادواردز به سال ۱۹۴۸میلادی در مجموعه ی ایران ضمن ارائه تعریف از ورده خویش قائل گرد، سبک‌های دوگانه قالی ایران (طرح گردان و طرح شکسته) به معرفی طرح‌های قالی ایران می‌پردازد: «طرح هراتی، طرح کاج، طرح لچک و ترنج، طرح میناخانی، طرح شاه عباسی، طرح بید مجنون، طرح خرچنگی، طرح گل‌حنائی، طرح جوشقانی». او در تعریف طرح‌ها ضمن اشاره به تاریخ و خاستگاه آنان به تعریف نقوش می‌پردازد و آنان را بدین گونه طبقه بندی می‌کند:
طرح کاج و طرح بید مجنون را با نقش درخت
طرح گل حنایی و جوشقانی برگرفته از گل و گیاه
طرح هراتی منقش به نقش حیوان (ماهی)
ماه طرح خرچنگی با شباهت به حیوان
طرح شاه عباسی و میناخانی برگرفته از نقوش ختائی و اسلیمی
همان‌گونه که پیداست هریک از طرح‌ها بر اساس نام یک درخت، گیاه، حیوان، منطقه جغرافیایی و یا نام یک پادشاه نامگذاری شده‌اند. در این طبقه بندی، هیچ‌گونه تناسب موجه و مدلی از طرح و نقش و مفاهیم آن استنباط نمی‌گردد؛ گرچه از منظر بسیاری از علاقه‌مندان و کارشناسان دستبافته‌ها، همین مضامین و عنوان‌های بدون ساختار قابل استفاده و کاربرد هستند.

سیسیل ادواردز بدون امکان تکیه بر هیچ‌گونه متن پژوهشی پیشین درباره فرش ایران، حاصل تلاش خویش را به گونه‌ای که توضیح داده شد، ثبت نمود. خانم شیرین صوراسرافیل مؤلف کتاب طراحان بزرگ فرش ایران طبقه‌بندی طرح و نقش را با تکیه بر مکتوبات قدیمی‌ترین و معتبرترین تشکیلات تولید فرش یعنی «شرکت سهامی فرش ایران» ارائه می‌نماید . نقش های سنتی فرش آنطور که شرکت سهامی فرش آنها را دسته بندی نموده و در کتاب فرش ایران نیز نقل شده است دارای ۱۹ گروه اصلی و تعداد زیادی زیرگروه‌های فرعی به شرح زیر است»:
۱- نقشه آثار باستانی و ابنیه اسلامی
۲- نقشه شاه‌عباسی
۳- نقشه اسلیمی
۴- نقشه افشان
۵- نقشه اقتباسی
۶- نقشه بندی
۷- گروه بوت‌های
۸- نقشه درختی
۹- نقشه ترکمن
۱۰- نقشه قابی (لچک ترنج سراسری)
۱۱- نقشه قابی (اسلیمی، قاب قرآن)
۱۲- نقشه گلفرنگ
۱۳- نقشه گلدانی
۱۴- نقشه ماهی درهم
۱۵- گروه محرابی
۱۶- نقشه محرمات
۱۷- نقشه هندسی
۱۸- نقشه ایلیاتی
۱۹- نقشه تلفیقی

مؤلف در ادامه این تقسیم‌‌بندی نوزده‌گانه می‌افزاید: دوم آنکه به راحتی می‌توان دید که فی‌المثل نقشه هندسی می‌تواند بر نمونه‌هایی نظیر ترکمنی و ایلیاتی و نقشه‌بندی و هریس قرار گیرد. البته این امر مغایرتی با اعتبار دسته‌بندی فوق به‌عنوان یک دسته‌بندی پایه در طرح‌های سنتی ندارد و می‌توان آن را به هرحال نقطه حرکتی در شناخت طرح‌های ایرانی به حساب آورد.» محترم در نتیجه گیری‌های خویش با ابراز اندکی اختلاف و تردید، این گونه طبقه‌بندی نقوش سنتی را آغازگر تلاشی می‌شمارد و نهایتا ساختاری جامع‌تر به دست می‌دهد. در بخش مربوط به طرح و نقش چنین می‌نویسد: «قبل از پرداختن به مباحث جدیدی که در طی سال‌های اخیر برای طبقه‌بندی فرش‌های ایرانی مورد توجه قرارگرفته و همچنین مروری بر نظرات کارشناسان غربی در مورد نقشه‌های فرش ایران، به معرفی یک طبقه‌بندی قدیمی از طرح‌های فرش ایران می‌پردازیم که بیش از دو دهه از عمر آن می‌گذرد و می‌توان گفت امروزه مورد توجه و استفاده اغلب طراحان و تولیدکنندگان فرش قرارگرفته و در مدارس و دانشگاه‌ها نیز به ‌عنوان طبقه‌بندی اصلی طرح‌های فرش ایران معرفی می‌گردد.

در این طبقه‌بندی بدون توجه به دلایل شکل‌گیری و پیدایش طرح‌ها و نقش‌ها و حتی ریزنقش‌های مورد استفاده در فرش فقط با توجه به نوع آرایه‌ها و تزئینات طرح و همچنین اشکال تقلیدی به‌کار رفته و حتی با توجه به نوع تقسیم‌بندی متن فرش و جایگیری اشکال و تصاویر در آنها به دسته‌بندی طرح های فرش ایران پرداخته و سپس با قیاس کلیه طرح‌های سایر فرشها و توجه به وجوه مشترک طرح در هر فرش با طبقه مذکور به اصطلاح تمامی طرح‌های فرش ایران را در این فهرست گنجانیده‌اند». وی سپس با ارائه طبقه‌بندی نوزده‌گانه شرکت فرش که شرح آن رفت، می‌افزاید: «عده‌ای تغییرات خاصی در این طبقه‌بندی به وجود آورده‌اند و تعداد این گروه را به ۲۰ و حتی ۲۵ گروه گسترش داده‌اند، عده‌ای دیگر شیوه به ‌اصطلاح علمی‌تری را پیش گرفته‌اند و گروه‌های اصلی را به دو یا سه طرح اصلی تقسیم نموده‌اند. یک گروه را طرح‌های الهام از طبیعت دانسته‌اند و گروه دوم را طرح‌هایی می‌دانند که علت اصلی به وجود آمدن آنها خلاقیت هنری بوده به اصطلاح عامل خلق آنها بشر بوده است». مؤلف در پی این نظرات گوناگون چنین نتیجه‌گیری می‌نماید:

طرح فرش لچک ترنج

«بدون تردید ریشه‌یابی و بررسی دلایل تولد و گسترش و حتی تغییرات طرح‌های فرش ایران چه از نظر فرم‌بندی و چه از نظر نقش‌ها و نگاره‌ها بهترین راه برای طبقه‌بندی و همچنین نامگذاری تمامی طرح‌های فرش است». به این ترتیب مؤلف کتاب پژوهشی در فرش ایران از یک سو این طبقه‌بندی سنتی را مورد توجه بخش‌های آموزشی و پژوهشی معرفی می‌نماید و از سویی دیگر تردید و اشکالاتی بنیادین به اینگونه طبقه‌بندی بدون ساختار وارد می‌سازد. و در‌ این چارچوب، حتی نظر برخی در گسترش این ۱۹ گروه به ۲۵گروه و یا نظر برخی دیگر در خصوص محدود نمودن طبقه بندی به سه گروه اصلی را ذکر می‌نماید.

مسلم است هیچ‌یک از این طبقه بندی‌های به‌کارگرفته شده فاقد جامعیت لازم هستند، چرا که مؤلف محترم در نتیجه گیری‌های خویش طبقه‌بندی را براساس فرم‌بندی، ریزنقش‌ها و نگاره‌ها مطلوب‌ترین کارآمدترین شیوه معرفی نموده و با تشریح عناوینی چون نقوش گلستان، نقوش لچک ترنج ، نقوش محرمات، نقوش شکارگاه، نقوش هراتی، نقوش بته‌ای، نقوش گل‌فرنگ، نقوش اقتباسی، نقوش تصویری و نقوش محرابی . طبق‌ه‌بندی جدیدی را با تلفیق کردن مفاهیم «طرح» و «نقش» ارائه می‌نماید این در حالی است که در جای جای مطالب همواره از واژه‌های «طرح» و «نقش» استفاده می‌شود، بدون آنکه مفهوم ارزشی و تعریف دقیقی از این مفاهیم مشخص شده باشد.

به‌عنوان مثال به‌کارگیری عناوینی چون نقوش محرمات، نقوش لچک ترنج و نقوش محرابی در این‌گونه طبقه‌بندی، شبه آمیز و بحث‌برانگیز است و نیازمند یافتن پاسخ‌هایی مناسب‌تر و تعاریفی دقیق‌تر برای شناخت مفاهیم طرح، نقش، ریزنقش، نگاره و…. در حوزه هنرهای سنتی و خصوصا فرش دستباف است.

شمارش تعداد گره های فرش دستباف

انواع گره فرش دستباف
انواع مختلفی از گره های فرش وجود دارد اما محبوب ترین آن ها، گره ی ترکی یا متقارن و گره ی فارسی یا نامتقارن (به این مدل سنه هم گفته میشود) این گره ها فقط مخصوص ترکیه یا ایران نیست و بسیاری از کشورها به این دو روش فرش می بافند.

امروزه در بسیاری از مناطق ایران هم از گره ی ترکی بهره میگیرند زیرا دارای استحکام و مقاومت بیشتری است و به راحتی باز نمیشوند، همچنین از قلاب به جای دست استفاده میکنند. نوع گره در هر فرش بسیار مهم است و برای ارزیابی منشا و محل بافت و همچنین شمارش تعداد گره در هر اینچ مربع ضروری است.

گره ترکی و گره فارسی فرش

به طور کلی شمارش تعداد گره فرش دستباف به این صورت است که سراسر خطوط افقی و عمودی اندازه گیری میشوند و ضرب یکدیگر میشوند. به واحد اندازه گیری گره در فرش را (KPSI (knots per square inch میگویند. اکثر قالی های دستباف بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ گره در هر اینچ مربع دارند، اما بعضی از فرش ها مانند فرش هریس یا فرش های عشایری و فرش های کیفیت پایین شهرستان ها و روستاها زیر ۱۰۰ گره دارند به همین علت است که به آنها درشت بافت گفته میشوند. معمولا بالاتر از ۲۰۰ گره فرش های خوب شروع میشوند، بهترین قالی های دستباف که بیشتر در ایران تولید میشوند، ابریشم های ریزبافت است که بین ۴۰۰ تا ۸۰۰ گره را پوشش میدهند و جز فرش های نفیس و گرانقیمت به شمار می آیند.

نحوه شمارش تعداد گره های فرش

در عکس بالا میتوانید پشت یکی از فرش های ابریشم ایرانی را ملاحظه فرمایید که با گره فارسی بافته شده است. با استفاده از این مربع کوچک و یک سوزن میتوان تعداد گره را بدست آورد. این فرش دارای ۲۱ گره افقی و ۲۱ گره عمودی است که ضربدر یکدیگر مساوری است با ۴۴۱ گره در هر اینچ مربع که با توجه به عدد به دست آمده میتوان گفت فرش خوب و با کیفیتی است. اما در مورد گره های ترکی اگر با دقت به عکس زیر نگاه کنید خواهید دید که هیچ رنگ تکی و انفرادی در بافت فرش وجود ندارد و کاملا با نوع اول تفاوت دارد، حتی در راس و قله ی یک گل یا یک مثلث وجود ندارد به همین علت است جفت گره ها در محور افقی در واقع تنها یک گره است.

گره متقارن فرش

برخی دلالان و معامله گران تلاش میکنند برای شمارش هر نقطه در فرش های ترکی باف را یک گره به حسای بیاورند، در حالی که تعداد این نقاط رنگی در هر اینچ فرش باید تقیسم بر ۲ شود تا عدد درست و دقیق حاصل شود.
آخرین موردی که هنگام شمارش گره ها باید به آن توجه داشته باشید این است که پود فرش ها در برخی بافت ها کاملا قابل رویت است، این خطوط ممکن است به رنگ های باریک سفید،آبی،خاکستری یا رنگ های دیگر به صورت افقی دیده شود. این ها گره نیستند بلکه پودهای ضخیم و نازکی است که بین هر رج کوبیده میشوند که اگر فرش خوب بافته شود چنین خطوطی نباید به چشم دیده شوند.

فرش دستباف در دکوراسیون

فرش های دستباف ایرانی، در همه جای دنیا به عنوان عضوی جدانشدنی و فوق العاده لوکس در دکوراسیون داخلی به شمار می روند که اکثر طراح ها از آن برای افزودن فوت نهایی خود استفاده می کنند و جایگاه ویژه آن در زمینه طراحی کلاسیک غیرقابل انکار است. گاهی اوقات تجسم یک فضای کلاسیک شیک و لوکس بدون یک تخته فرش دستباف ایرانی واقعا غیرقابل تصور است!

امروزه تنوع و رنگ این فرش ها به گونه ای است که پاسخگوی تمام سلیقه ها خواهد بود. از فرش های دستباف ریزنقش گرفته تا انواع جاجیم، گلیم و گبه های رنگی و مدرن. بنابراین شما به راحتی می توانید خانه تان را مطابق میل تان دکور کنید. برای مثال اگر سبک خانه تان مدرن و مبلمان تان راحتی است، گبه های دستباف گزینه مناسبی برای خانه شماست.

اولین راه، دکور کردن کل خانه با توجه به فرش مورد نظر است. یک رنگ را از دل فرش بیرون کشیده و رنگ مبلمان، دیوارپوش ها و پرده را در ارتباط با آن انتخاب کنید. حتی می توانید یکی از طرح های فرش را الگو کرده از آن به عنوان طرح اصلی مبلمان تان نیز استفاده کنید. البته این فرش باید خیلی ویژه و منحصربه فرد باشد که چنین زحمتی را برای هماهنگ کردن کل دکوراسیون تان با آن متحمل شوید.

البته با توجه به طرح های جدید و تنوع فرش های دستباف ایرانی، به ویژه انواع گلیم و گبه، کار دکوراتورها بسیار ساده تر شده چرا که با مدرن شدن سبک خانه های ما، نیاز ما به فرش های امروزی نیز بیشتر شده است. اگر حس آرامش و طبیعت چوب و آجر را دوست دارید و طرفدار مبلمان راحت و پارچه ای هستید در انتخاب یک گلیم دستباف با رنگ های قرمز و سبز تند یا یک جاجیم به اصطلاح دهاتی شک نکنید!

همه ما با کمی خلاقیت و حوصله می توانیم با انتخاب فرش و کفپوش مناسب، فضای داخلی خانه مان را به فضایی پر طراوت تبدیل کرده و به آن شخصیت ببخشیم. علاوه بر آن چون کف خانه برجسته ترین قسمت دکوراسیون داخلی محسوب می شود، سزاوار است آن را به بهترین نحو بیاراییم.

انتخاب فرش ماشینی مناسب برای آشپزخانه

فرش در دکوراسیون منزل اهمیت بالایی دارد و تاثیر بسیار زیادی در زیبایی منزل دارد اما در کنار زیبایی فرش مورد نظر بایه به مناسب بودن فرش برای محیط مورد نظر توجه کرد.

هنگام خرید فرش مناسب برای آشپزخانه باید به چند نکته توجه کرد:

فرش مناسب برای محیط آشپزخانه باید پرزهای کوتاهی داشته باشد تا آلودگی در بین پرزهای آن تجمع نکند .
فرش ماشینی سبک برای آشپزخانه مناسبتر است تا شستشوی آن راحت تر باشد .
از فرش ارزان قیمت در آشپزخانه استفاده کنید تا در صورت سوختگی بتوان آن را راحت تعویض کرد.
فرشی که رطوبت کمتری جذب کند برای محیط آشپزخانه بهتر است زیرا از پوسیدگی فرش جلوگیری میکند .

با توجه به توضیحات داده شده گلیم فرش بهترین گزینه برای فرش آشپزخانه است و تمام خصوصیات گفته شده را دارد .

تعریف فرش گل برجسته

این روزها با پیشرفت صنعت نساجی انواع فرش ماشینی در طرحها و نقش های مختلف قابل طراحی و بافت می باشند . جدیدترین محصول تولید شده در صنعت فرش فرشهای گل برجسته یا هایبالک می باشند ، فرش گل برجسته یا فرش هایبالک به فرشی گفته می شود که پرزهای نقوش آن بین ۴ تا ۵ میلیمتر بلندتراز پرزهای سطح زمینه فرش بافته می شود و به شکل سه بعدی بسیار زیبا و خاصی در سطح فرش دیده می شود . در ادامه توضیحات درباره محصولات فرش گل برجسته را قرار داده ایم.

 

 

فرش گل برجسته دارای سطوح و برجستگیهای خاص و فوق العاده زیبا در طرح ها و نقش های مختلف می باشند. فرش گل برجسته ماشینی با مشخصات فنی مختلف از جمله فرش ۱۰۰۰ شانه با تراکم ۳۰۰۰ و فرش گل برچسته ۱۲۰۰ شانه با تراکم ۳۶۰۰ قابل بافت می باشند

رنگ در فرش ترکمن

رنگ در فرش ترکمن محدود است. رنگ‌هایی که سابقاً در فرش ترکمن استفاده می شده ۵ رنگ بوده است:

سفید
سیاه
سبز تیره
لاکی تیره
لاکی متمایل به زرد اما این ۵ رنگ بعدها توسط شخصی به نام نیاز محمد نیازی به ۱۲ رنگ رسید و رنگ‌هایی که اضافه شد شامل: طوسی، دارچینی، عبایی، قهوه‌ای روشن، قهوه‌ای تیره، طلایی، نخودی، آبی آسمانی بودند. در زیر موادی که رنگ‌ها را از آن‌ها می گرفته‌اند؛ بیان شده است.
لاکی:گرد ریشهٔ روناس
قهوهای:پوست گردو+ریشه روناس
دارچینی:پوست گردو+روناس+پوست انار
نخودی:زاج سفید+پوست انار
طوسی یا موشی:زاج سیاه+پوست انار
مشکی:پوست گردو+نیل
زیتونی:پوست انار+برگ مو+پوست گردو

آرایهٔ هندسی

شامل آرایه‌های:

آرایهٔ سیستان
آرایهٔ عشایرفارس
آرایهٔ کهگیلویه وبویراحمد
آرایهٔ بختیاری
آرایه ترکمن
آرایه جوشقان قالی
آرایهٔ باختران

آرایهٔ سیستان

دراین نوع آرایه نقش‌های زیادی به‌کار برده می‌شودکه ازجملهٔ آنها چنین است:آرایهٔ ماربسوزه، آرایهٔ هشت چنگک، آرایهٔ پروانه، آرایهٔ چنگک، آرایهٔ جانماز، آرایه پیچ، آرایهٔ ستاره، آرایهٔ سیب، آرایه چتر، آرایه جلک، آرایهٔ هشت پر، آرایه میخی، آرایهٔ گلدارو…

آرایهٔ عشایر فارس

آرایه‌های عشایرفارس به سه دسته تقسیم می‌شود: ۱. شکلهای شکسته مرکب:این نوع شکل‌ها با وجود شکستگی خوداز طرح‌های شهری مانند پیچک و گردان ساخته شده‌اند. ۲. شکل هاوطرحهای حیوانی ۳. اشکالی می‌باشند که رابطهٔ آنها مستقیم وآشکار نیست و به هم پیوسته نمی‌باشند. ویژگی مهم این نوع شکلهادرهندسی بودن آرایه‌ها بدون نیاز به طرح و بافت ذهنی می‌باشد. این نوع طرح‌هااشکال گوناگونی دارند که ازجملهٔ آن‌ها می‌توان به موارد زیراشاره کرد:

آرایهٔ گل هشت پر:قدیمی‌ترین نوع بافت در فارس می‌باشد که با گلبرگ‌هایی یکی درمیان سیاه و سفید و تیره و روشن کاربرد دارد. کمتر فرشی پیدا می‌شود که درآن گل هشت پر به کار نرفته باشد.

آرایهٔ اناری:قدیمی‌ترین نقش انار به اوایل هزاره سوم برمی‌گردد. در دوره ساسانیان گل‌های انار جایگزین برگ‌ها شده‌است. درنقش‌های اناری ایران قدیم دانه‌های انار پیدا نبوده فقط در یکی از قالی‌های دوران صفویان انار رامی‌شکافند و دانه‌هایش پیدا می‌شود.

آرایه‌های کهگیلویه وبویراحمد

آرایه‌های فرش کهگیلویه وبویراحمد به دودسته تقسیم می‌شود:

نقش‌های تزئینی:این نقش‌ها معمولاً نقش‌های تجریدی می‌باشند که با تغییر و تحولات زیاد توانسته‌اند به عنوان نقش اصلی اکثر بافت‌ها قرار گیرند که چند مورداز آن عبارت‌اند از:

آرایهٔ ستاره :این نوع آرایه در اکثر بافت‌های این استان دیده می‌شود و در متن قالی کاربرددارد. هشت پر دارد که پرهای آن شکل یک لوزی رانشان می‌دهند. آرایه گل وگیاه :گلهاوگیاهان با روشهای تجریدی ورئال برروی بافت‌ها نمایش داده می‌شوند و بافت این نوع نقش‌ها سلیقه‌ای می‌باشد. آرایهٔ سماور :این نوع نقش دراین استان فراوان بافته می‌شود و می‌توان گفت نوعی ازنقش‌های گلدانی می‌باشد. گاهی گل چندپر را روی سماور می‌بافند که شبیه به درخت زندگی است.

نقش‌های حیوانی

آرایه‌های بختیاری

این نوع آرایه به دو دسته تقسیم می‌شود: ۱. بررسی موتیف‌های خشتی بختیاری (شلمزار، قهفرخ، سامان، چالشتر):بیشتر موتیف‌های داخلی خشت در سامان و قهفرخ تجریدی می‌باشد و بعداً پره‌های چالشتری منطقه‌های دیگر به آن دست پیدا کرده‌اند و طرح‌های چالشتری پدیدآوردند. آرایه‌های قالی چالشتر را به طورکلی از خشتهای شلمزار، سامان وقهفرخ گرفتند. موتیف‌های خشتی قهفرخ، شلمزار و سامان با طرح چالشتری در سادگی و بافت آن باهم فرق دارند. نمونه‌ای ازآرایه‌های بختیاری دستهٔ اول:آرایهٔ گل پیاز، آرایهٔ درخت، آرایهٔ دهن اژدری. ۲. آرایه‌های هندسی دیگر نقش‌های بختیاری:آرایهٔ دوگل، آرایهٔ بوته شاهی، آرایهٔ رکابی، آرایه چپقی و…

آرایه‌های ترکمن

برای بافت این نوع آرایه از رنگ‌بندی ثابت استفاده نمی‌کنند و معمولاً نقش‌های چندضلعی درمتن ونقش‌های ریز به هم چسبیده در حاشیه کاربرد دارد. نمونه‌ای از آرایه‌های ترکمن را که می‌توان به آن‌هااشاره کرد شامل:

آرایهٔ حاشیهٔ اول:در دو نوع می‌باشد که یکی دراطراف قالیچه و دیگری در حاشیهٔ عرض به‌کارمی‌رود. حاشیه ی اول دارای رنگ قالیچه می‌باشد، ۳تا۰/۵ متر پهناداردودر دو طرف عرض قالیچه به صورت خطی پهن بافته می‌شود و این کار نشان‌دهندهٔ طایفهٔ هر بافنده می‌باشد.
آرایه قوش:به معنی پرنده می‌باشد و به رنگ‌های سفید و قرمز است و نشانگر شکل هندسی پرنده درحال پرواز می‌باشد.
آرایه خان قامچی:به معنی شلاق خان می‌باشد و شکل هندسی شلاق می‌باشد. ازاین نوع آرایه درحاشیه هااستفاده می‌کنند.

آرایه جوشقان قالی

این نوع آرایه به ۲بخش تقسیم می‌شود: الف. آرایه‌هایی می‌باشند که از نقشهای گردان اصفهان مثل نقش اسلیمی برداشت کرده‌اند و با نقش‌های ذهنی الهام گرفته از طبیعت مخلوط کرده وآرایهٔ جدیدی راساخته‌اند. مانند:

آرایهٔ غنچه:این نوع آرایه درنقشه‌های جوشقان فراوان یافت می‌شود و معمولاً به ۳ روش بافته می‌شود:

۱. غنچه‌هایی می‌باشند که از یک طرف به شاخه آویزانند. ۲. غنچه‌هایی که درنوک شاخه‌اند. ۳. غنچه‌هایی که از دو طرف به شاخه آویزانند.

آرایهٔ رجی:این گلهارابه تعداد ردیف‌هایی که می‌بافند به این اسم خوانده‌اند. مثلاً:۱۳رجی و۱۵رجی.

ب. آرایه‌هایی می‌باشند که از برداشت آرایه‌های دستهٔ اول پدیدآ مده و حالت تجریدی به خود گرفته‌اند. مانند:آرایهٔ سیرزنبق، آرایهٔ غنچه‌ای سه لنگ، طرح خنچ، طرح اسلامی و…

آرایهٔ باختران

آرایه‌های قالی باختران ۲ خصوصیت دارند:همگیشان شامل خطوط هندسی‌اند و شکل‌های هندسی درآن‌ها هم به صورت منظم و هم غیرمنظم‌اند. فرق شکل گیری آرایهٔ باختران با سایر مناطق ایران این است که اکثر خط‌های شکستهٔ این نوع آرایه با دو خط موازی تشکیل شده‌است. آرایه‌هایی که درقالی‌های باختران به‌کاررفته‌اند فراوانند. امابعضی از آنها کارایی بیشتری داشته‌اند. مثل:گل زنگوله، آفتابه، عروسک، چراغ، مسجد، حوض، مهروآیینه و… می‌باشند.

نقش موثر رکود در بازار فرش ماشینی

رئیس اتحادیه فروشندگان فرش ماشینی عنوان کرد که با توجه به رکود حاکم بر بازار پیش بینی افزایش قیمت دور از ذهن است.

محمد هادی کمالیان اظهار کرد: برخی مسئولان و کارشناسان معتقدند هرچند در ماه‌های اخیر نوسانات نرخ ارز رونق نسبی در بازار ایجاد کرده اما این امر در بازار خرید و فروش فرش تنها یک وضعیت حبابی ایجاد کرده است.

بر اساس این خبر، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان فرش ماشینی گفت: صنعت فرش ماشینی ظرفیت لازم برای تولید محصولات با کیفیت و اشتغال زایی و ارز آوری طبق سیاست های اقتصادی مقاومتی را دارد و برای این امر به یک عزم راسخ و برنامه ای مدون نیاز دارد.

کمالیان تاکید کرد: بخش زیادی از تولیدکنندگان که محصولات با کیفیت در بازار عرضه می‌کنند توان حضور در این نمایشگاه ها را ندارند و به همین دلیل دولت باید برای حضور تولیدکنندگان در چنین موقعیت هایی امکاناتی ایجاد کند. حضور تولیدکنندگان در نمایشگاه و بازارهای بین المللی باعث رشد صادرات در صنعت فرش می شود. صادرات فرش هم در این بخش حدود ۵ درصد است که امکانات مناسبی فراهم گردد بیشتر تولیدکنندگان به دنبال صادر کردن محصولاتشان هستند.

این مقام مسئول با اشاره به اینکه صادرات فرش از خلأ مدیریتی رنج می‌برد گفت: بیشتر کشورهای دنیا از شرایط مناسبی برای صادرات فرش برخوردارند اما تولیدکنندگان داخلی وضعیت خوبی ندارند و برای حضور محصولاتشان در بازارهای جهانی مشکلات زیادی دارند. محصولات این صنف مشمول قیمت گذاری نمی‌شود و به همین دلیل قیمت فرش های موجود در بازار متاثر از میزان عرضه و تقاضاست و در حال حاضر با توجه به مازاد تولید و رکود حاکم بر بازار پیش بینی افزایش قیمت اندکی دور از ذهن است.

کاهش صادرات فرش دستباف در استان گلستان

رئیس سازمان صنعت، معدن و تجارت گلستان گفت: حدود ۷۰ هزار بافنده فرش دستباف در استان فعالیت می‌کنند که بخش زیادی از تولیدات آنها صادر می‌شود.

به گزارش گلستان ۲۴؛حسینقلی قوانلو ظهر امروز در دوره آموزشی منطقه‌ای ارتقاء مهارت رنگرزان در سطح پایه اظهار داشت: حدود ۷۰ هزار بافنده فرش در استان مشغول فعالیت هستند که بخش زیادی از تولیدات آنها به کشورهای مختلف صادر می‌شود.

وی با اشاره به ثبت جهانی فرش ترکمن افزود: با پیگیری‌هایی که داشتیم توانستیم فرش ترکمن را ثبت جهانی کنیم که امروز این فرش برای همه دنیا شناخته شده است.

قوانلو با اشاره به تشکیل خوشه فرش دستباف در استان بیان داشت: موانع صادرات فرش امروز برطرف شده و بسیاری از کشورها مقصد فرش‌های بافندگان ما هستند.

وی با بیان اینکه آمریکا یکی از مهم‌ترین مقصد صادرات فرش ترکمن است، گفت: مشکلات گذشته برطرف شده و امیدواریم با باز شدن راه صادرات، میزان تولید فرش دستباف افزایش یافته و بازارهای جهانی را دوباره از آن خود کند.

رئیس سازمان صنعت، معدن و تجارت استان گلستان با بیان اینکه هنر صنعت فرش دستباف یکی از مصداق‌های اقتصادمقاومتی است، خاطرنشان کرد: در حوزه فرش دستباف تمامی ویژگی‌ها و محورهای اقتصادمقاومتی وجود دارد و می‌توان با حمایت از تولید و فروش این محصول کمک قابل‌ملاحظه‌ای به اقتصاد کشور کرد.

وی افزود: در گذشته بیشترین صادرات ما فرش دستباف بود اما به دلیل موانعی که در سال‌های قبل ایجاد شد، سهم آن از صادرات کاهش یافت.

قوانلو ادامه داد: اولین محور اقتصادمقاومتی، درون‌گرایی است که این محصول کاملا درون گراست زیرا هنر صنعتی است که در بسیاری از نقاط کشور تولید می‌شود و در بسیاری از روستاها نسل به نسل تولید فرش ادامه دارد. در حوزه برون‌گرایی نیز فرش دارای ظرفیت بالایی است و با صادرات آن می‌توان ارز وارد کشور کرد.

وی با بیان اینکه هنر صنعت فرش هم دارای مولفه‌های عدالت‌محوری و مردمی بودن است، گفت: این هنر صنعت می‌تواند دانش‌بنیان باشد و ما با برگزاری این دوره‌های آموزشی می‌خواهیم در نوع عمل‌آوری و تنوع فرش به‌سمت دانش‌بنیان شدن این هنر صنعت گام برداریم.

وی با اشاره به جایگاه فرش دستباف در استان گلستان اظهارداشت: هنر صنعت فرش برای ما بسیار حائزاهمیت است و گلستان یکی از استان‌هایی است که در این حوزه فعالیت‌های خوبی دارد.